भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 124, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 124

[Header] तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०३ यन्ति। भवतु। गच्छामि। (सावष्टम्भं परिक्रम्याग्रतो विलोक्य।) कथमव- धीरितक्षात्रधर्माणामुज्झितसत्पुरुषोचितलज्जावगुण्ठनानां विस्मृतस्वामि- सत्कारलघुचेतसां द्विरदतुरङ्गमचरणचारिणामगणितकुलयशःसदृशपराक्रम- व्रतानां रणभूमेः समन्तादपक्रामतामयं महाह्लादो बलानाम् (निरूप्य) हा हा धिक्कष्टम्। कथमेते महारथाः कर्णादयोऽपि समरात्पराङ्मुखा भवन्ति। कथं नु ताताधिष्ठितानामपि बलानामियमवस्था भवेत्। भवतु संस्तम्भयामि। भो भोः कौरवसेनासमुद्रवेलापरिपालनमहामहीधरा सङ्ग्रामावतरणान्तरायम्। अवधीरितक्षात्रधर्माणाम् = अवधीरितः तिरस्कृतः क्षात्र- धर्मो यैः तेषाम्, 'धर्मादनिच् केवलात्' इत्यनिच्प्रत्ययः। 'उज्झितसत्पुरुषोचितलज्जा- वगुण्ठनानाम्= सत्पुरुषस्य मनस्विनः उचिता या लज्जा सैव अवगुण्ठनम् आवरणम् तद् उज्झितं यैः। द्विरदतुरङ्गमचरणचारिणाम् = द्विरदतुरङ्गमाः हस्त्यश्वाः तेषां शरणैः संचरणशीलानाम्, हस्त्यश्वैः गच्छतामिति यावत्। त्यक्तद्विरदतुरङ्गमेतिपाठे- त्यक्ता द्विरदतुरङ्गमा यैः अत एव चरणचारिणः पदातयः, तेषाम्। अगणितकुलयश- सदृशपराक्रमव्रतानाम्= कुलस्य वंशस्य यशसश्च अनुरूपम् यत् पराक्रमव्रतम् तदगणितं यैः तेषाम्, रणभूमेः, समन्तात् = सर्वतोभावेन, अपक्रामताम् = पृथग्गच्छताम्, बला- नाम् = सैन्यानाम्, कथम्, अयं महान्, नादः = शब्दो, भवतीति शेषः। एतादृशोऽभूत- पूर्वशब्दे कि कारणमिति भावः। अयमाशयः सङ्ग्रामस्थानाद्बहिर्भूमेरागच्छन् द्रोण- वधमजानन्नेव तर्कयत्यश्वत्थामा। पराङ्मुखाः = पराचीनाः, विमुखा इत्यर्थः। संस्तम्भयामि = अवरोधयामि। भिलाषी और पितृपराक्रमदर्शनोत्कण्ठित मुझ अश्वत्थामा को युद्धार्थ प्रस्थान करते समय विघ्न उत्पन्न हो रहे हैं ? अच्छा, विघ्न होने दो। मैं जाऊँगा ही। (सगर्व कुछ दूर चल कर सामने देखता हुआ) क्यों! क्या समग्र क्षात्रधर्म की अवहेलना करके, सज्जनानुरूप लज्जा के आवरण को प्रक्षिप्त करके, तथा स्वामी के सत्कार को भूलकर क्षुद्रवृत्ति धारण करके हाथी-घोड़ों को छोड़कर पैदल भागते हुए, अपने वंश की मर्यादा के अनुकूल नियमों का उल्लंघन करते हुए, तथा समर-भूमि परित्याग करके इधर-उधर भागते हुए सैनिक वीरों का यह भीषण तुमुलनाद ? (दूसरी ओर देखकर) खेद! धिक्कार!! बड़े दुःख की बात है क्या कारण है, - ये कर्णप्रभृति महारथचारी योद्धा रणस्थली की ओर से भागते हुए चले आ रहे हैं ? जिस सैन्य के मेरे पिता सेनानायक हों उसकी यह दशा ? कुछ कारण ध्यान में नहीं आ रहा है अच्छा इन्हें यहीं रोक रखता हूँ। अये, अये, कौरवीय- सैन्यसिन्धुतटमर्यादापालनसमर्थ, विशाल पर्वतसदृश शूरवीर राजाओ ! बस, बस, यह रण-