वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१०४ वेणीसंहार नाटकं नरपतयः, कृतं कृतममुना समरपरित्यागसाहसेन । यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वे ॥ ६ ॥ अपि च । अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेरन्त रौर्वायमाणे । अन्वयः - समरम्, अपास्य, ( गच्छतः ) मृत्योः, भयम् , न अस्ति, इति यदि ( तर्हि ) इतः, अन्यतः, प्रयातुम् , युक्तम् , अथ, जन्तोः, मरणम्, अवश्यमेव, किमिति, मुधा, यशः, मलिनम्, कुरुध्वे ॥ ६ ॥ समरपरित्यागो न कर्तव्य इत्यत्र हेतुमाह - यदि समरमपास्येति । समरम् = सङ्ग्रामम्, अपास्य=त्यक्त्वा, गच्छतस्तथेति शेषः । मृत्योः=मरणाद्, भयम्, नास्ति, इति, यदि ( तर्हि ), इतः = सङ्ग्रामात्, अन्यतः = अन्यत्र, प्रयातुं = गन्तुम्, युक्तम्, अथ = तदभावपक्षे, जन्तोः = प्राणिनः, मरणम् = मृत्युः, अवश्यमेव= ध्रुवमेव, किमिति = कस्य हेतोः, मुधा = व्यर्थम् , यशः = कीर्तिम् मलिनम् = मली- मसम्, कुरुध्वे = सम्पादयध्वे । पूर्वसञ्चितयशोरक्षणार्थमपि समरेऽवत रत यूयमिति भावः । पुष्पिताग्रा छन्दः । अयुजि, नयुगरेफतो यकारो, युजि च नजो जरगाव पुष्पिताग्रेतिलक्षणात् ॥ ६ ॥ अन्वयः-अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेः, अन्तः, और्वायमाणे, सर्वधन्वीश्व- राणाम्, गुरौ, अस्मिन्, मम, पितरि, सेनानाथे, स्थिते, ( सति ) हे कर्ण, सम्भ्र- मेण, अलम्, हे कृप, समरम्, व्रज, हार्दिक्यशङ्काम्, मुञ्च, रणधुराम्, वहति, चापद्वितीये, ताते, ( सति ) भयस्य, कः, अवकाशः ॥ ७ ॥ तव भयं सम्भवत्यपि नेत्याह -- अस्त्रज्वालेति । अस्त्रज्वालादलीढप्रतिबलजलधेः = अस्त्रज्वालया अवलीढः आस्वादितः प्रतिबल- जलधिः युधिष्ठिरसैन्यसमुद्रः तस्य, अन्तः = मध्ये, और्वायमाणे = और्वो वडवानलः स इवाचरन् तस्मिन्, और्वायमाणे, 'कर्तु क्यङ् सलोपश्चे'तिक्यङ्प्रत्ययस्ततो लटः स्थाने शानच् । सर्वधन्वीश्वराणाम् = निखिलधनुर्धराधिपानाम्, गुरो = श्रेष्ठे, अस्मिन् , विमुख होने की धृष्टता हो चुकी । यदि रण छोड़ देने से किसी दूसरे स्थान पर मृत्यु की आशङ्का न हो तो ( युद्धक्षेत्र का परित्याग कर ) अन्यत्र भाग जाना उचित है। यदि जीवों को मृत्यु अवश्यम्भावी है तो फिर व्यर्थ ही कीर्ति को कलङ्कित कर रहे हो ? ॥ ६ ॥ हे कर्ण, दिव्य शस्त्रों की ज्वाला से व्याप्त विपक्षीसेनारूपो समुद्र के अन्तस्तलमें वडवाग्नि