वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

११० वेणीसंहारं नाटकं

शोकोपरुद्धहृदयेन यदा तु शस्त्र
त्यक्तं तदाऽस्य विहितं रिपुणाऽतिघोरम् ॥ १० ॥
अश्वत्थामा-किं पुनः कारणं शोकस्यास्त्रपरित्यागस्य वा ।
सूतः- ननु कुमार एव कारणम् ।
अश्वत्थामा-कथमहमेव नाम ।
सूतः-श्रूयताम् । (अश्रूणि विमुच्य ।)
अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा
स्वैरं शेषे गज इति किल व्याहृतं सत्यवाचा ।
तच्छ्रुत्वासौ दयिततनयः प्रत्ययात्तस्य राज्ञः
--------------------------------------------------
शोकेन उपरुद्ध हृदयं यस्य तेन द्रोणेन, शस्त्रं, त्यक्तं, तदा, अस्य=द्रोणस्य, रिपुणा=
शत्रुना, अतिघोरं = विनाशम्, विहितं = सम्पादितम्, अस्त्रपरित्यागे कृते रिपुणा
हतो द्रोण इति भावः । अत्रोपमालङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ १० ॥
अश्रूणि = नेत्राम्बूनि, विमुच्य=प्रोञ्छ्य ।
अन्वयः—सत्यवाचा, पृथासूनुना, अश्वत्थामा हत इति, स्पष्टम्, उक्त्वा, शेषे,
गज इति, स्वैरम्, व्याहृतम् किल, तत्, श्रुत्वा, तस्य राज्ञः, प्रत्ययात्, दयिततनयः,
असौ, आजौ, शस्त्राणि, नयनसलिलम् च, अपि तुल्यम्, मुमोच ॥ ११ ॥
शस्त्रत्यागकारणमाह - अश्वत्थामा हत इति ।
सत्यवाचा = तथ्यवचसा पृथासूनुना = युधिष्ठिरेण अश्वत्थामा हत इति, स्पष्टं=
परश्रवणयोग्यम्, इदं वचनक्रियाविशेषणम् । उक्त्वा = कथयित्वा, शेषे = वचनस-
माप्तौ, गज इति, इति शब्दः शब्दस्वरूपनिर्देशार्थः । स्वैरं = मन्दम् परश्रवणाऽयो-
ग्यमित्यर्थः, व्याहृतम् = उक्तम्, किल = निश्चयेन, तद् = अश्वत्थामा हत इति,
श्रुत्वा -आकर्ण्य, तस्य = सत्यवाचः, राज्ञः, प्रत्ययात्=विश्वासात्, दयिततनयः
--------------------------------------------------
समानता नहीं कर सकते । जब उनका हृदय शोक से पूर्ण हो गया और उन्होंने शस्त्रपरित्याग
कर दिया तब शत्रु ने यह अकार्य कार्य किया अर्थात् उन्हें मारा ॥ १०॥
अश्वत्थामा-तो शोक का और शस्त्र परित्याग का कारण क्या है ?
सूत-कुमार ही इसके कारण हैं ।
अश्वत्थामा-मै कैसे ।
सूत-(अश्रु गिरा कर ) सुनिए :-
पृथापुत्र [युधिष्ठिर] 'अश्वत्थामा मारा गया यह स्पष्टरूप से कहकर फिर सत्यवादी ने
धीरे से अवशिष्ट वाक्य को पूर्ति के लिये 'गज=हाथी' यह शब्द कहा । उसे सुनकर