भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 132, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 132

शस्त्राण्याजौ नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच ॥ ११ ॥ अश्वत्थामा-हा तात, हा सुतवत्सल, हा वृथामदर्थपरित्यक्तजीवित, हा शौर्यराशे, हा शिष्यप्रिय, हा युधिष्ठिरपक्षपातिन् । ( इति रोदिति ) सूतः-कुमार, अलमत्यन्तपरिदेवनया कार्पण्येन । अश्वत्थामा- श्रुत्वा वधं मम मृषा सुतवत्सलेन तात त्वया सह शरैरसवो विमुक्ताः । = दयितः प्रियः, तनयः यस्य सः, असौ = द्रोणः, आजौ=सङ्ग्रामे, शस्त्राणि, नयन- सलिलम्=नेत्रजलम्, चापि, तुल्यम् = समकालम्, मुमोच = तत्याज । अयं भावः- भीमेन समराद्वेगेन निःसारितेऽश्वत्थाम्नि समरेऽश्वत्थामा मृत इति कलकले सति चिरजीविनस्तस्य मरणासम्भवात् द्रोणेन पृष्टः सत्यवक्ता युधिष्ठिरः कृष्णमन्त्रणया अश्वत्थामानामकगजमरणव्याजेनावोचत् अश्वत्थामा हत इति ततः पुत्रशोकसन्तप्तद्रोणः शस्त्रं तत्याजेति । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ ११ ॥ वृथामदर्थपरित्यक्तजीवित = व्यर्थं परित्यक्तं जीवितम् प्राणाः येन । युधिष्ठिर- पक्षपातिन् = युधिष्ठिरे विश्वस्त । परिदेवनया = विलापेन, कार्पण्येन=कादर्येण, विलापहेतुकं कार्पण्यमिति भावः । अन्वयः- ( हे ) तात ! मम, मृषा, वधम्, श्रुत्वा, सुतवत्सलेन, त्वया, शरैः, सह, असवः, विमुक्ताः, अहो, अहम्, पुनः, भवता, विना, अपि, जीवामि, तत्, क्रूरे, अपि, मयि, तव, मुधा, पक्षपातः ॥ १२ ॥ नाहं स्नेहपात्रमित्याह-श्रुत्वेति । हे तात = पितः, मम, मृषा = मिथ्या, वधं = हननम्, श्रुत्वा, सुतवत्सलेन= पुत्रस्निग्धेन, 'स्निग्धस्तु वत्सलः' इत्यमरः । त्वया = द्रोणेन, शरैः = बाणैः, सह, पुत्रवत्सल उन्होंने उस राजा युधिष्ठिर में विश्वास के कारण रण में अश्रुपात के साथ शस्त्रों का परित्याग कर दिया ॥ ११ ॥ अश्वत्थामा-हा पितः, हा पुत्रवत्सल ! मेरे लिये आपने व्यर्थ प्राण परित्याग किया ? हा पराक्रम के सागर, हा शिष्य के प्रेमी, हा युधिष्ठिर के पक्षपाती !........(रोता है) सूत-अब अधिक विलाप करके रोने की आवश्यकता नहीं । अश्वत्थामा-ऐ पितः, पुत्रवत्सल आपने मेरे मरण के विषय में असत्य संवाद सुनकर बाणों के साथ साथ अपने प्राणों का भी परित्याग कर दिया और मैं आप की अनुपस्थिति में भी जीवित हूँ, मुझ कुटिल में आपका इतना पक्षपात [मोह] व्यर्थ है ।