भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 138, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 138

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ११७ कृपः-वत्स, यावदयं संसारस्तावत्प्रसिद्धैवेयं लोकयात्रा यत्पुत्रैः पितरो लोकद्वयेऽप्यनुवर्तनीया इति । पश्य— निवापाञ्जलिदानेन केतनैः श्राद्धकर्मभिः । तस्योपकारे शक्तस्त्वं किं जीवन्किमुतान्यथा ॥ १८ ॥ सूतः-आयुष्मन्, यथैव मातुलस्ते शारद्वतः कथयति तत्तथा । अश्वत्थामा-आर्य, सत्यमेवेदम् । किन्त्वतिदुर्वहत्वाच्छोकभारस्य न शक्नोमि तातविरहितः क्षणमपि प्राणान्धारयितुम् । यद्गच्छामि तमेवो- द्देशं यत्र तथाविधमपि पितरं द्रक्ष्यामि । ( उत्तिष्ठन्खड्गमालोक्य, विचिन्त्य ) कृतमद्यापि शस्त्रग्रहणविडम्बनया । भगवन् शस्त्र ? लोकयात्रा = लोकाचारः, लोकद्वयेऽपि एतल्लोकपरलोकयोरपि, अनुवर्तनीयाः= अनुसरणीयाः । अन्वयः—निवापाञ्जलिदानेन केतनैः, श्राद्धकर्मभिः, तस्य, उपकारे, त्वम्, किम्, जीवन्, शक्तः, किम्, उत, अन्यथा, ( शक्तः ) ॥ १८ ॥ त्वयि जीवत्येव तस्योपकारः स्यादित्याह—निवापेति । निवापाञ्जलिदानेन = निवापस्य पितृदानस्य यः अञ्जलिः तस्य दानेन, केतनैः= तमुद्दिश्य गृहदानादिभिः, श्राद्धकर्मभिः = प्रेतत्वविनाशकवेदोक्तक्रियाभिः, तस्य, पितुः, उपकारे, त्वम्, किमिति प्रश्ने, जीवन् = प्राणन्, शक्तः = समर्थः, किम्, उतेति वितर्के, अन्यथा = जीवनं विना । जीवन्नेवोपकर्तुं शक्नोषि न तु मरणेनातः प्राण- त्यागो न कार्य इति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ १८ ॥ इममेवार्थं सूतोऽनुमोदयति—आयुष्मन्निति । कृप—पुत्र, जबतक यह संसार वर्तमान है तब तक यह लौकिक व्यवहार प्रसिद्ध ही है कि पुत्रों का कर्तव्य है कि पितरों का हितसाधक दोनों लोक में बनें । देखिए— तिलाञ्जलिप्रदान, स्मारक तथा पितरों के उद्देश्य से श्राद्धकर्मों के द्वारा उस [दिवङ्गत] पिता का उपकार करने में तुम समर्थ हो जब तक कि जीवित हो । प्राणपरित्याग करके क्या कर सकते हो ? ॥ १८ ॥ सूत—चिरञ्जीविनू, तुम्हारे मामा शारद्वत जैसा चाहते हैं वैसा ही है । अश्वत्थामा—आर्य, यह सत्य ही है परन्तु—इस शोकभार का वहन करना मेरे लिए असह्य है, मैं पिता से वियुक्त होकर क्षण भर भी जीवन धारण नहीं कर सकता, अतः उसी स्थान पर जा रहा हूँ जहाँ उस दशा में भी पिता का दर्शन, करूँगा । (उठकर कृपाण की ओर देखता है फिर कुछ विचार कर ) अब भी शस्त्र की आवश्यकता ? अर्थात् कोई आवश्य- कता नहीं ( अश्रुकलुषिता नेत्रों से हाथ जोड़कर 'भगवन्, शस्त्र !