वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

११८ वेणीसंहारं नाटकं गृहीतं येनासीः परिभवभयान्नोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून्न खलु तव कश्चिन्नविषयः । परित्यक्तं येन त्वमसि सुतशोकान्नतु भया- द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥ १९ ॥ ( इत्युत्सृजति । ) ( नेपथ्ये । ) अन्वयः—येन, परिभवभयात्, नोचितम्, अपि, गृहीतम्, आसीः, यस्य प्रभावात्, कश्चित् तव, नविषयः न, खलु, आसीत्, तेन, सुतशोकात्, नतु, भयात् त्वम्, परित्यक्तम्, असि, ( हे ) शस्त्र !, अहम्, अपि, त्वाम्, विमोक्ष्ये, यतः, भवते स्वस्ति, अस्तु ॥ १९ ॥ शस्त्रग्रहणं न कार्यं मयेत्याह—गृहीतं येनासीरिति । येन = द्रोणेन, परिभव भयात् = पराजयभयात्, नोचितम् = अनुचितम्, निषेधार्थक न शब्देन समासः, तेन नलोपो न । ब्राह्मणेन शस्त्रं न ग्राह्यमित्यनौचित्यम् । गृहीतम् = शात्तम्, आसीः, त्वमिति शेषः । यस्य = द्रोणस्य, प्रभावाद् = माहात्म्यात्, कश्चित्, तव = शस्त्रस्य, नविषयः = अगोचरः न, खलु, आसीत्, सर्वो विषय एवासीदित्यर्थः । तेन, सुतशो- कात् = पुत्रमरणजन्यदुःखात्, तु = किन्तु, भयात्, न, त्वम् = शस्त्रम्, परित्यक्तम् = उज्जितम्, असि, हे शस्त्र, अहमपि, त्वाम्, विमोक्ष्ये = त्यजामि, यतः, भवते = शस्त्राय, स्वस्ति = शुभम्, अस्तु इति शेषः । तव कल्याणार्थं मयाऽपि त्यक्तमिति भावः । शस्त्रत्यागं नाटयतीत्यर्थः । अत्र तृतीयचरणे परिसङ्ख्यालङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ १९ ॥ नेपथ्ये = जवनिकान्तर्भूतौ । ब्राह्मणजाति के लिये 'शस्त्रग्रहण' आपद्धर्म माना गया है अतः अनुचित होते हुए भी जिन्होंने (द्रोणाचार्य ने) अपने पराभव की आशङ्का से शस्त्र ग्रहण किया था और जिसके प्रभाव से कोई ऐसा देव, दानव और मनुष्यों में नहीं हुआ जो तुम्हारा लक्ष्य न बना हो। उनके [ पिताजी ] द्वारा पुत्रशोक के कारण न कि किसी प्रकार के भय के कारण तुम परित्यक्त हुए हो मैं भी तुम्हारा त्याग कर रहा हूँ अर आपका कुशल हो ॥ १९ ॥ ( शस्त्रत्याग करता है ) ( नेपथ्य में )