वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 147, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें१२६ वेणीसंहारं नाटकं कृपः—वत्स, अवश्यप्रतिकर्तव्येऽस्मिन्दारुणे निकाराग्नौ सर्वेषामस्माकं कोऽन्यस्त्वामन्तरेण शक्तः प्रतिकर्तुम् । किन्तु । अश्वत्थामा—किमतः परम् । कृपः—सेनापत्येऽभिषिच्य भवन्तमिच्छामि समरभुवमवतारयितुम् । अश्वत्थामा -- मातुल, परतन्त्रमिदमकिञ्चित्करं च । कृपः—वत्स, न खलु परतन्त्रं नाकिञ्चित्करं पश्य— भवेदभीष्ममद्रोणं धार्तराष्ट्रबलं कथम् । यदि तत्तुल्यकक्षोऽत्र भवान्धुरि न युज्यते ॥ २६ ॥ अवश्यप्रतिकर्तव्ये = अवश्यं प्रतिक्रियायोग्ये, निकाराग्नौ=परिभवाग्नौ, त्वामन्त- रेण = त्वद्विना प्रतिकर्तुम् = प्रतिक्रियां कर्तुम् । अकिञ्चित्करम् = शून्यप्रयोजनम्, सेनापत्येऽभिषेचनं व्यर्थमिति भावः । अन्वयः—यदि, तत्तुल्यकक्षः भवान् अत्र, धुरि, न युज्यते ( तदा ) अभीष्मम्, अद्रोणम्, धार्तराष्ट्रबलम् कथम् ( समर्थम्, भवेत् ) ॥ २६ ॥ वीर त्वयि सति कथं वीरसेनापतिशून्यं सैन्यं स्यादित्याह भवेदिति । यदि, तत्तुल्यकक्षः = ताभ्यां भीष्मद्रोणाभ्यां तुल्या कक्षा यस्य सः, भवान्, अत्र, धुरि = सेनापत्यरूपधुरायाम् न, युज्यते = युक्तो भवति, यत्तदोनित्यसाकाङ्क्षत्वात् तदा, अभीष्मम्, अद्रोणम्, धार्तराष्ट्रबलम् = कौरवसैन्यम् समर्थम्, कथम्, भवेत् न कथमपि युद्धयोग्यं भवेदित्यर्थः । त्वं सेनापत्येऽवश्यमभिषेक्तव्य इति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ २६ ॥ कृप—हे पुत्र, हम सब लोगों के इस दारुण परिभव (अपमान) रूप अग्नि का प्रतीकार करना तो अत्यावश्यक था परन्तु तुम्हारे सिवा और कौन व्यक्ति प्रतिशोध करने में समर्थ हो सकता है ? किन्तु । अश्वत्थामा—तो फिर 'किन्तु' क्या ? कृप—सेनानायक के पद पर तुम्हारा अभिषेक करके तुम्हें रणभूमि में ले जाना चाहता हूँ । अश्वत्थामा—मामा यह अपने अधिकार से बाहर है और कोई लाभ भी नहीं । कृप—पुत्र, न तो यह अपने अधिकार के बाहर है और न व्यर्थ है । देखो— भीष्म और द्रोणाचार्य के अभाव में यह कौरवीय सेना कैसे रह सकती है यदि उनके पराक्रमसदृश पराक्रमशाली तुम उस सैन्यसञ्चालन के भार में नियुक्त न किए जाओ ॥२६॥