वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १३३ मयि जीवति यत्तातः केशग्रहमवाप्तवान् । कथमन्थे करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम् ॥ ३१ ॥ कर्णः—द्रोणायने किमत्र क्रियते यदनेनैव सर्वपरिभवपरित्राणहेतुना शस्त्रमुत्सृजता तादृशीमवस्थामात्मा नीतः । अश्वत्थामा—अङ्गराज, किमाह भवान्किमत्र क्रियत इति । श्रूयतां यत्क्रियते । यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां अन्वयः—मयि, जीवति, ( सति ) तातः, यत् केशग्रहम्, अवाप्तवान् ( तदा ) अन्ये, पुत्रिणः, पुत्रेभ्यः, स्पृहाम् , कथम्, करिष्यन्ति ॥ ३१ ॥ अत्यन्तं दुःखास्पदमिदमित्याह — मयि जीवतीति । मयि = अश्वत्थाम्नि, जीवति सति, तातः = द्रोणः, यत् = यदि, केशग्रहम् = कचग्रहम्, अवाप्तवान् = प्राप्तः, तदा, अन्ये, पुत्रिणः = पुत्रवन्तः, स्पृहाम् = पुत्रेच्छां, 'स्पृहेरीप्सित' इति चतुर्थी । कथं, करिष्यन्ति, उत्तमपुत्रेच्छा लोकः कथं स्यादिति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ ३१ ॥ द्रोणायन इति यद्यपि 'द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम्' इति सूत्रेण गोत्रे, एव पुगन्तस्य पक्षे ढञन्तस्य च साधुत्वं सम्भवति न तु फिञन्तस्य तथापि अपत्यरूपेऽर्थे 'तिकादिभ्यः फिञ्' इत्यनेन यथा कथञ्चित्साधुत्वं वोद्धव्यम् , अत्र = प्रत्यपकारे, किं क्रियते । अन्वयः—पाण्डवीनाम्, चमूनाम्, मध्ये, स्वभुजगुरुमदः यः, यः, शस्त्रम्, बिभर्ति, पाञ्चालगोत्रे, यः, यः, शिशुः, अधिकवयाः, गर्भशय्याम्, गतः, वा यः, यः, तत्कर्मसाक्षी, रणे, मयि, चरति ( सति ) यश्च, यश्च, प्रतीपः, जगताम्, अन्तकस्य, तस्य, तस्य, इह, क्रोधान्धः, स्वयम्, अहम्, अन्तकः ( अस्मि ) ॥ ३२ ॥ किं करिष्यामीत्याह—यो य इति । पाण्डवीनां = पाण्डवसम्बन्धिनीनाम्, मेरे जीवित रहते हुए पिता ने केशकर्षणरूप दुर्दशा का अनुभव किया है। यदि यही दशा है तो और पुत्रसम्पन्न व्यक्ति अपने पुत्रों से क्या स्नेह रखेंगे ? ॥ ३१ ॥ कर्ण—द्रोणकुमार ! इस विषय में क्या किया जाय जब कि सब प्रकार के उपद्रवों से रक्षा के कारणभूत शस्त्र का परित्याग करते हुए उन्होंने ही अपने को उस प्रकार की दशा तक पहुँचा दिया । अश्वत्थामा—अङ्गनरेश ! आपने क्या कहा—'क्या किया जाय ?' सुनिये—क्या करना चाहिए । पाण्डवों की सेना में जिसे अपनी विशाल भुजाओं का अहङ्कार है अथवा जो शस्त्र