वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१३४ वेणीसंहार नाटकं

यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा ।
यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥ ३२ ॥
अपि च । भो जामदग्न्यशिष्य कर्ण,
देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः

चमूनाम् = सेनानाम्, मध्ये निर्धारणे षष्ठी । स्वभुजगुरुमदः = स्वभुजावेव गुरु महत्.
मदः यस्य सः, यो यः, शस्त्रम् = आयुधं, बिभर्ति=धारयति, पाञ्चालगोत्रे=पञ्चालानां
राजेति पाञ्चालः 'जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ्' इत्यत्र राजन्यपि अपत्यवत् प्रत्यय-
विधानादञ् प्रत्ययः । तस्य गोत्रे वंशे, यो यः, शिशुः = बालकः, अधिकवयाः=युवा
वृद्धश्च, बालकापेक्षया तयोरधिकवयस्त्वात् अत्र तरुणवृद्धयोर्ग्रहणम् । गर्भशय्यां = गर्भः
शय्या शयनीयं तां गतः, वा यो यः तत्कर्मसाक्षी=द्रोणवधस्य साक्षाद्द्रष्टा, रणे=
सङ्ग्रामे, मयि=शस्त्रत्यागिनि, चरति = भ्रमति सति, यश्च यश्च, प्रतीपः - प्रतिकूल-
कर्त्ता, जगतां = लोकानाम्, अन्तकस्य, एतेन, तेऽपि वीराः तेषां निहन्ता चाहमतीव
वीर इति सूचितम् । तस्य=पूर्वोक्तस्य, इह क्रोधान्धः, स्वयम्=एकाकी, अहम्,.
अन्तकः=यमः, विनाशक इत्यर्थः । अस्मीति शेषः । युद्धे सर्वान् पूर्वोक्तान् विनाश-
यिष्यामीति भावः । अत्र चतुर्थचरणे रूपकमलङ्कारः । स्रग्धराछन्दः ।
जामदग्न्यशिष्यः = परशुरामात् प्राप्तविद्यः ।
अन्वयः - यस्मिन्, अरातिशोणितजलैः, ह्रदाः, पूरिताः, सः, अयम्, देशः,
क्षत्रात्, एव, तथाविधः, तातस्य, केशग्रहः, परिभवः, मे, अहितगलच्छमरुगुरुणि,
तान्येव, अस्त्राणि, मास्र्दन्ति, (सन्ति) रामण, यत्, कृतम्, तदेव, क्रोधनः,
द्रोणायनिः, कुरुते ॥ ३३ ॥
पितुः पराभवेन परशुरामेण कृतं क्षत्रियविनाशं स्मारयन् स्वयमपि तथाकरिष्या
मीति बोधयन्नाह—देशः सोयमिति । यस्मिन् = कुरुक्षेत्रे, अरातिशोणितजलैः =
ग्रहण किए हुए हैं और पाञ्चालनरेश के कुटुम्ब में जो कोई बालक, युवा अथवा जो गर्भ
की शय्या पर शयन करता है; तथा और जिस किसी ने इस घृणित कार्य का अपने नेत्रों से
अवलोकन किया है; तथा जो कोई व्यक्ति समराङ्गण में विचरने समय मेरे विरुद्ध व्यवहार
करता है मैं क्रोधोन्मत्त होकर उन व्यक्तियों का तथा सर्व संसार के प्रलयकारी काल का भी
काल हूँ ॥ ३२ ॥
और भी । हे परशुरामशिष्य कर्ण ! [सुनिए]
यह वही देश है जिस देश के सर और सरितायें शत्रुओं के रुधिर से आप्लावित हो