वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १३५ क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरुण्यस्त्राणि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रौणायनिः क्रोधनः ॥ ३३ ॥ दुर्योधनः—आचार्यपुत्र, तस्य तथाविधस्यानन्यसाधारणस्य ते वीर- भावस्य किमन्यत्सदृशम् । कृपः राजन्, सुम्हान्खलु द्रोणपुत्रेण वोढुमध्यवसितः समरभरः । तदहमेवं मन्ये भवता कृतपरिकरोऽयमुच्छेत्तुं लोकत्रयमपि समर्थः । किं पुनर्युधिष्ठिरबलम् । अतोऽभिषिच्यतां सैनापत्ये । शत्रुशोणितमेव जलानि तैः, हृदाः = अगाधजलाशयः, पूरिताः = भरिताः, सः, अयं, देशः क्षत्रात् = क्षत्रियात् एव, तथाविधः = हैहयवंशजकृतेन परशुरामपितृपराभवेन सदृशः, तातस्य = पितुः ममेति शेषः । केशग्रहः परिभवः, उभयः समान एव परि- भव इत्यर्थः । मे = मम, अहितशस्त्रघस्मरगुरुणि = शत्रोरायुधस्य श्रेष्ठानि भक्षकाणि, अस्त्राणि, तान्येव, भास्वन्ति = दीप्यमानानि, सन्ति जामदग्न्यशिष्यात्स्वपितुरेवमयाऽपि शस्त्रविद्या प्राप्तेति तादृशान्येव ममाप्यस्त्राणीति भावः । रामेण = परशुरामेण यत् = क्षत्रियविनाशरूपकार्यं, कृतं तदेव, क्रोधनः = कुपितः, द्रोणायनिः = अश्वत्थामा कुरुते । अत्र द्वितीयचरणे उपमा तृतीयचतुर्थचरणयोस्तच्छत्रतत्कर्मणोरसम्भवात्तुल्ययोराक्षेपेण निदर्शनाद्वयमलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ३३ ॥ सुम्हान्, समरभरः = सङ्ग्रामभारः वोढुम्, द्रोणपुत्रेण, अव्यवसितः इत्य- न्वयः । भवता, कृतपरिकरः = कृतसन्नाहः, अयम् = अश्वत्थामा, लोकत्रयमपि, समुच्छेत्तु = विनाशयितुम्, समर्थः, योधिष्ठिरबलम् = युधिष्ठिरसेना, किं पुनः, गई। मेरे पिता का यह अपमान भी उसी प्रकार क्षत्रियजाति के द्वारा हुआ है। मेरे पास वे ही चमचमाते हुए शस्त्र हैं, जो विरुद्ध शस्त्रों के भक्षण कर जाने से अतिमहत्ताशाली हैं, और क्रुद्ध होकर परशुराम ने जो कर डाला है वही यह द्रोणतनय करने जा रहा है ॥ ३३ ॥ दुर्योधन—आचार्यपुत्र ! उस प्रकार की अनन्यसाधारण वीरता की तुलना आपकी वीरता से और किस बात में हो सकती है ? अर्थात् शत्रुवध के अतिरिक्त और किस बात में समानता हो सकती है । कृप—महाराज ! द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) बड़े संग्रामभार को उठाने के लिए कटिबद्ध हैं, अतः मेरे विचार में यह आता है कि यदि आपके द्वारा ये अभिषिक्त हो जायें तो तीनों लोकों का संहार करने में समर्थ हो सकते हैं फिर पाण्डवीसेना के विषय में क्या कहना है ? अतः सेनानायक के पद पर इनका अभिषेक कर दीजिए ।