वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१३६ वेणीसंहारं नाटकं दुर्योधनः—सुष्ठु युज्यमानमभिहितं युष्माभिः, किन्तु प्राक्प्रतिपन्नोऽ- यमर्थोऽङ्गराजस्य । कृपः—राजन्, असदृशपरिभवशोकसागरनिमज्जन्तमेन मङ्गराजस्यार्थे नैवोपेक्षितु युक्तम् । अस्यापि तदेवारिकुलमनुशासनीयम् । अतः किमस्य पीडा न भविष्यति । अश्वत्थामा--राजन्, किमद्यापि युक्तायुक्तविचारणया । प्रयत्नपरिवोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- अस्योच्छेदोञ्जीव सुलभ इति भावः । सुष्ठु = शोभनम्, युज्यमानम्, = उचितम्, अभिहितम् = उक्तम्, अङ्गराजस्य = कर्णस्य, अयमर्थः = सेनापत्येऽधिकारः, प्राक् प्रतिपन्नः = प्राप्तः, पूर्वमेव निश्चितं यद्द्रोणानन्तरं कर्णः सेनानायको भविष्यतीति भावः । असदृशपरिभवशोकसागरे = असदृशः अनुपमः अयोग्यो यः परिभवः मृत्युहुरः तज्जन्यो यः शोकः स सागर इव तत्र, निमज्जन्तम् = पतितम्, एनं = द्रोणपुत्रम्, अङ्गराजस्य अर्थे = कृते, उपेक्षितुम् नैव, युक्तम्, अस्य = अश्वत्थाम्नः, तदेव = यत्कर्णेनानुशासनीयम्, अरिकुलम् = शत्रुसमूहः, अनुशासनीयम् = हिसनीयम्, अस्य = अश्वत्थाम्नः । युक्तायुक्तेति -- कर्णस्य सेनापत्यस्थानमुताश्वत्थाम्न इत्याकारकविचारः । अन्वयः—अद्य, ( त्वम् ) निशाम् शेषे, स्तुतिभिः, प्रयत्नपरिवोधितः, ( भवि- ष्यसि ) अद्य, भुवनम् अकेशवम्, अपाण्डवम् निःसौमिकम् ( भविष्यति ), अद्य, दोःशालिनाम्, इयम्, रणकथा, परिसमाप्यते, अद्य, भुवः, नृपकाननातिगुरुः भारः, अपैतु ॥ ३४ ॥ अद्य त्वं निश्चिन्तो भवेत्याह-प्रयत्नेति । हे दुर्योधन त्वम्, अद्य निशाम् = दुर्योधन—आपने ठीक और युक्तियुक्ति कहा है परन्तु इस कार्य के लिए तो पहले ही से कर्ण को निर्धारित कर लिया गया है । कृप—राजन् ! अपमान के असीम सन्ताप सागर में गोता खाते हुए इनकी केवल कर्ण के लिए उपेक्षा करना उचित नहीं । इन्हें भी तो उन्हीं शत्रुओं को दण्ड देना है । अतः क्या इन्हें कष्ट न होगा ? अर्थात् इस दशा में यदि आप इनकी उपेक्षा करेंगे तो इनको आत्मा को कष्ट नहीं होगा ? किन्तु अवश्य होगा । अश्वत्थामा- कुरुराज ! आज भी युक्त और अयुक्त के विचार से क्या प्रयोजन ? अर्थात् मुझे ही सेनानायक निर्वाचित कीजिए । वन्दिचारणों के मंगल पाठ द्वारा बहुत परिश्रम से निद्राभंग किए जाने पर भी आज