वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१४८ वेणीसंहारं नाटकं धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन सेत्स्यति ॥ ४६ ॥ ( नेपथ्ये ) आः दुरात्मन्, द्रौपदीकेशाम्बराकर्षणमहापातकिन्, धार्तराष्ट्रापसद, चिरस्य खलु कालस्य मत्सम्मुखीनमागतोऽसि, क्षुद्रपशो ! क्वेदानीं गम्यते। अपि च । भो भो राधेयदुर्योधनसौवलप्रभृतयः पाण्डवविद्वेषिणश्चापबाणयो मानधनाः, शृण्वन्तु भवन्तः । कृष्टा येन शिरोरुहे नृपशुना पाञ्चालराजात्मजा अन्वयः—यावत्, अहम्, धृतायुधः, तावत्, अन्यैः आयुधैः किम्, मम अस्त्रेण, यत्, न वा, सिद्धम्, तत् केन, सेत्स्यति ॥ ४६ ॥ त्वयाऽस्त्रपरित्यागे कृतेऽपि न कापि दुर्योधनस्य क्षतिरित्याह—धृतायुधो याव- दिति । धृतायुधः = गृहीतशस्त्रः, अन्यैः = अन्यधृतैः 'विनापि प्रत्यय पूर्वपदयोर्वा लोपो वाच्य' इति कात्यायनवचनेन धृतशब्दस्य लोपः । आयुधैः किम्, न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । तत् = कार्यम्, केन = अस्त्रेण, सेत्स्यति—सिद्धिर्भविष्यति । सर्व- कार्यसिद्धिविधायकोऽहमिति भावः । अनुष्टुप्छन्दः ॥ ४६ ॥ नेपथ्ये भीमोक्तिः—आः दुरात्मन्निति । कालस्येति - अत्र सम्बन्धविवक्षया षष्ठी, चिरकालम् व्याप्येत्यर्थः, । मानधनाः—मानः अलङ्कार एव धनानि येषाम् । अन्वयः—येन, नृपशुना, शिरोरुहे, पाञ्चालराजात्मजा, कृष्टा, राज्ञाम् गुरूणाम् ( च ) पुरः अस्याः परिधानम्, अपि, येन, आहृतम्, यस्य, उरःस्थलशोणिता- स्रवम्, पातुम्, अहं प्रतिज्ञातवान्, सः, अयम्, मद्‍भुजपञ्जरे, निपतितः (हे) कौरवा- परक्ष्यताम् ( युष्माभिः ) ॥ ४७ ॥ दुराचारिणं दुःशासनं न कौरवाः साम्प्रतं रक्षितुं समर्था इत्याह-कृष्टेति । येन= दुःशासनेन नृपशुना = पशुरूपमनुष्येण, शिरोरुहे = केशावच्छेदने, अवच्छेदे सप्तमी । जब तक मेरे हाथों में शस्त्र है तब तक दूसरे के शस्त्रों की क्या आवश्यकता ? अथवा जो कार्य मेरे शस्त्रों से सम्पन्न न हो सकेगा वह और किसके द्वारा सम्पादन हो सकेगा ? ( नेपथ्य में ) अरे नीच, पाञ्चाली के वस्त्र और केश का आकृष्ट करनेवाला, अतएव महापापी कौरवा- धम ! बहुत समय के बाद मेरे समक्ष उपस्थित हुआ ? अरे क्षुद्रपशु अब कहाँ जा रहा है ! और भी— अये अये, कर्ण, दुर्योधन तथा शकुनि प्रभृति पाण्डवद्रोही, धनुर्धर और मानी वीरो सुनो-