वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 181, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें१६० वेणीसंहारं नाटकं एषापि भीमसेनस्य प्रतिज्ञा पूर्यते त्वया ॥ ४ ॥ दुर्योधनः — (शनैरुलब्धसंज्ञः ।) आः, शक्तिरस्ति दुरात्मनो वृकोदर- हतकस्य मयि जीवति दुर्योधने प्रतिज्ञां पूरयितुम् । वत्स दुःशासन, न भेतव्यं न भेतव्यम् । अयमहमागतोऽस्मि ननु । सूत, प्रापय रथं तमेवोद्देशं यत्र वत्सो मे दुःशासनः । सूतः —आयुष्मन्, अक्षमाः सम्प्रति वाहास्ते रथमुद्वोढुम् (अपवार्य ।) मनोरथं च । दुर्योधनः—( रथादवतीर्य सगर्वं साकूतंच ।) कृतं स्यन्दनगमनकाला- तिपातेन । सूतः —( सवैलक्ष्यं सकरुणं च ।) मर्षयतु-मर्षयतु देव । त्याकारकविपवम्, अनारूढस्य = अप्राप्तस्य, यदि अचेतनता न विनष्टा स्यात्तदा- स्वयमेव भीम स्यादिति भावः । एषा = दुर्योधनोरुभङ्गजन्यवधरूपा, प्रतिज्ञा = प्रतिश्रुतिः, त्वया = हतविधिना, पूर्यते = सम्पूर्णीक्रियते । अनुष्टुब्छन्दः ॥ उपलब्धसंज्ञ. = प्राप्तचैतन्यः । अनपगतदुःशासनवधो दुर्योधनेदुः शासनत्राणं चिकीर्षुराह् = काः शक्तिरिति । अक्षमा = असमर्था, वाहाः = अश्वाः, मनोरथं = दुःशासनत्राणरूपम् । स्यन्दनगमनकालातिपातेन = रथगमनकालयापनेन । संशयरूप दोले पर भी नहीं झूलना पड़ा तो भी इस भीमसेन की प्रतिज्ञा की पूर्ति करने जा रहे हो ॥ ४ ॥ दुर्योधन — (धीरे धीरे चैतन्य होकर) ओह ! वायुपुत्र दुष्ट अभागे भीमसेन की क्या शक्ति है जो मुझ दुर्योधन के जीवित रहते हुए अपनी प्रतिज्ञा को पूर्ति करे । वत्स दुश्शासन ! भ्रत न हो [डरो न] यह लो, अब में आ ही गया !! सूत, मेरे रथ को उसी स्थान पर ले चलो जहाँ मेरा प्यारा दुश्शासन है । सूत — महाराज ! इस समय आपके घोड़े इस रथ को खींचने में असमर्थ हैं (छिपा- कर) और मनोरथ को अर्थात् आपकी इच्छापूर्ण करने में भी असमर्थ हैं ) दुर्योधन — (रथ से उतर कर अभिमान के साथ व्यङ्ग्यपूर्वक) समय बिताकर रथ पर चलने की कोई आवश्यकता नहीं । सूत — (लज्जित होकर कातर स्वर में) क्षमा कीजिए । क्षमा कीजिए । महाराज ?