वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 211, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंनाभियुक्तो धनञ्जयः । तं च सुतवधामर्षोद्दीपितपराक्रमं तथा परिक्रामन्तं प्रेक्ष्य नकु- लसहदेवपाञ्चालप्रभृतिभिरन्तरितो धनञ्जयस्य रथवरः । ) दुर्योधनः - ततस्ततः । सुन्दरकः — तदा देव, सल्लेन भणिदम्- अङ्गराअ, हदतुरङ्गमो भग्ग- कूबरो दे रहो ण जोग्गो भीमाज्जुणेहि सह आजुज्झिदुम्' त्ति पडिवट्टिदो रहो ओदारिदो सामी सन्दणादो बहुप्पआरं अ समस्सासिदो । तदो अ सामिणा सुइरं विलपिअ परिअणावणीदं अण्णं रहं पेक्खिअ दीह नि·ससिअ मइ दिट्ठी विणिक्खित्तिदा । सुन्दरअ एहि त्ति भणिदं अ । तदो अहं उवगदो सामिसमीवम् । तदो अवणिअ सीसट्ठाणादो पट्टिअं सरीरसंगलिदेहिं सोणिअहिं लित्तमुहं वाणं कडुअ आहिंलिहिअ प्पेसिदो देवस्स सन्देसो ( इति पट्टिकामर्पयति । ) ( ततो देव, शल्येन भणितम्— अङ्गराज, हततुरङ्गमो भग्नकूबरस्ते रथो न योग्यो भीमार्जुनयोः सहायोद्धुम्'— इति परिवर्तितो रथोऽवतारितः स्वामी स्यन्दनाद्वहुप्रकारं च समाश्वासितः । ततश्च स्वामिना सुचिरं विलप्य परिजनोपनीतमन्यं रथं प्रेक्ष्य दीर्घं निःश्वस्य मयि अनपेक्षितपरप्रहरणेन = अनपेक्षितं परप्रहरणं शत्रुकृतप्रहारो येन, तेन, स्वामिना = अङ्गराजेन, अभियुक्तः = युद्धार्थं लक्ष्यीकृतः । कूबरः = युगन्धरः, रथस्य युगकाष्ठबन्धनस्थानम्, स्यन्दनात् = रथात्, स्वामी = अङ्गराजः, अवतारितः = उत्तारितः इत्यन्वयः । परिजनोपनीतम् = आत्मीयजना- नीतम्, अन्यं, रथम्, प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा, दीर्घं निःश्वस्य = उच्चैः श्वासं गृहीत्वा । दीर्घ- -साथ जीवन की आशा छोड़कर उस प्रकार का परिक्रमण करते हुए देखकर नकुल, सहदेव और पाञ्चालनरेश प्रभृति वीरों ने अर्जुन के रथ को ढक दिया । दुर्योधन — अच्छा तो फिर......? सुन्दरक—फिर महाराज ! शल्य ने कहा, 'अङ्गनरेश ! आपका रथ जिसके घोड़े मार डाले गये हैं और जिसका कूबर ( गोल, कुछ लम्बा काठ जिसमें पहिये के अरे लगे होते हैं ) टूट गया है, भीम और अर्जुन के साथ युद्ध करने योग्य नहीं रह गया' इस प्रकार कहकर रथ घुमा लिया, स्वामी [कर्ण] को रथ से उतार लिया और उसने अनेक प्रकार से धैर्य बंधाया । इसके अनन्तर स्वामी ने अधिक समय तक विलाप करके सेवकों से लाये गये अन्य रथ को देखकर तथा दीर्घ निःश्वास लेकर मुझ पर दृष्टि डाली । सुन्दरक ! यहाँ -आओ, यह भी उन्होंने कहा । फिर मैं स्वामी के समीप उपस्थित हुआ । पुनः उन्होंने