वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 215, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें[चतुर्थोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १९५ संत्यक्ष्यावो हततनुमिमां दुःखितौ निर्वृतौ च ॥ १३ ॥ अथवा शोकं प्रति मया न किञ्चित्सन्देष्टव्यम् । वृषसेनो न ते पुत्रो न मे दुःशासनोऽनुजः । त्वां बोधयामि किमंहं त्वं मां संस्थापयिष्यसि ॥ १४ ॥ सुन्दरकः—जं देवो आणवेदि [ इति निष्क्रान्तः ] ( यद्देव आज्ञापयति । ) दुर्योधनः—तूर्णमेव रथमुपस्थापय । सूतः—( कर्णं दत्त्वा । ) देव, ह्रेपासंबलितो नेमिध्वनिः श्रूयते । तथा तर्कयामि नूनं परिजनोपनीतो रथः । मृतप्रायशरीरम् सन्त्यक्ष्यावः=हास्यावः, यावामिति शेषः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥१३॥ अथेति शोकविषयकसन्देशो न प्रेषितव्य इत्यर्थः । तस्य स्वयमेवागतत्वादित्याशयः । अन्वयः - ते, वृषसेनः, पुत्र, न, किम् मे, दुःशासनः, अनुजः, न ( किम् ) अहम् त्वया, किम्, बोधयामि, त्वम्, माम्, किम्, संस्थापयिष्यसि ॥ १४ ॥ वृषसेन इति । ते = तव, वृषसेनः = त्वत्पुत्रः पुत्रः, 'न, किमिति शेषः पुत्र एवेति भावः । मे = मम दुशासनः, अनुजः = कनिष्ठभ्राता, न, अनुज एवेति भावः । त्वां = कर्णम्, किम् बोधयामि = आश्वासयामि, न किमपीत्यर्थः त्वं = कर्णः, माम्, किम्, संस्थापयिष्यसि = धैर्यं धारयिष्यसि, तथा चावां मिलित्वैव शत्रुविजयं करि- ष्यावः अत एव कथयिष्यति = तूर्णमेव रथमुपस्थापयेति अनुष्टुप् छन्दः ॥ १४ ॥ ह्रेपासंबलितः=अश्वशब्दयुक्तः, नेमिध्वनिः-चक्रप्रान्तशब्दः श्रूयते, तर्कयामि= दूसरे के साथ प्रेमालिङ्गन करके इस शरीर को त्याग करेंगे क्योंकि इसका कोई ठिकाना नहीं है । हम लोगों का कार्य भी इस तरह पूरा हो जाता है ॥ १३ ॥ अथवा शोकग्रस्त के प्रति मुझे कुछ भी संदेश नहीं भेजना है ? तुम्हारा पुत्र क्या वृषसेन नहीं है ? और मेरा क्या कनिष्ठ भ्राता दुःशासन नहीं है ? मैं तुम्हें क्या धैर्यप्रदान करूँ और तुम मुझे क्या सान्त्वना दोगे ? अथवा—वृषसेन तुम्हारा ही पुत्र नहीं था मेरा भी पुत्र था । दुःशासन मेरा ही भाई नहीं था किन्तु आपका भी भाई था दोनों का दुःख बराबर है अतः मैं क्या तुम्हें समझाऊँ और तुम मुझे क्या समझाओगे ? ॥ १४ ॥ सुन्दरक—अच्छा, जो महाराज की आज्ञा ( चल पड़ता है ) दुर्योधन—शीघ्र ही रथ उपस्थित करो । सूत—( कान लगाकर ) महाराज ! हिनहिनाहट के साथ रथचक्र की ध्वनि सुनाई पड़ रही है अतः अनुमान करता हूँ कि अवश्य भृत्यों ने रथ को लाया होगा ।