वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

अथ पञ्चमोऽङ्कः ( ततः प्रविशति रथयानेन गान्धारी संजयः धृतराष्ट्रश्च ।) धृतराष्ट्रः—वत्स संजय, कथय कथय कस्मिन्नुद्देशे कुरुकुलकाननैक- शेषप्रवालो वत्सो मे दुर्योधनस्तिष्ठति । कच्चिज्जीवति वा न वा । गान्धारी—जाद, जइ सच्चं जीववि मे वच्छो ता कधेहि कस्सि देसे वट्टदि । ( जात, यदि सत्यं जीवति मे वत्सस्तत्कथय कस्मिन्देशे वर्तते ।) संजयः—नन्वेष महाराज एक एवं न्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति । गान्धारी—(सकरुणम् ।) जाद, एआइ त्ति भणासि । किं णु वखु सम्पंदं भादुसदं से पास्से भविस्सदि । ( जात, एकाकीति भणसि किं नु खलु साम्प्रतं भ्रातृशतमस्य पार्श्वे भविष्यति ।) करोति दृष्टं तमसां विनाशं ददाति तुष्टश्च समीहितं तत् । मदीयविज्ञानसमृद्धिबीजं भजाम्यहं श्रीगुरुपादयुग्मम् ॥ १ ॥ गान्धारी = दुर्योधनस्य माता, उद्देशे = स्थाने, कुरुकुलकाननैकशेषप्रवालः = कुरुकुलं काननं वनम् इव तस्मिन् एकशेषः एकमात्रमवशिष्टः प्रवालः अङ्कुरः सः, वत्सः = पुत्रः ‘वत्सः पुत्रादिर्वर्षयोः । तर्णके नोरसि क्लीबम्'इति मेदिनी । कच्चिदिति - कच्चिदितीष्टप्रश्ने प्रयुज्यते । 'कच्चित्कामप्रवेदने' इत्यमरः । इष्टप्रश्नः कामप्रवेदनम् । जात इति-जात इति पुत्रस्थानीयस्य पुत्रस्य वा सम्बोधने प्रयुज्यते । न्यग्रोधच्छायायां = वटच्छायायाम् 'न्यग्रोधो बहुपादष्टः' इत्यमरः । सञ्जयेन यदुक्तम् एक एव तिष्ठतीति तत्र गान्धारी आह एकाकीति किं भणसि, भ्रातृशतस्य विनाशात् कथं सद्वितीयस्तिष्ठत्विति भावः । ( रथ पर बैठकर संजय के साथ धृतराष्ट्र और गान्धारी का प्रवेश ) धृतराष्ट्र-बेटा संजय ! कहो कहो, वत्स दुर्योधन, जो कुरुवंशरूपी अरण्यानी का एकमात्र बिरवा शेष रह गया है, किस स्थान पर है ? जीवित है अथवा नहीं। गान्धारी-सुत [ संजय ] ! यदि सत्य ही मेरा बछवा जीवित है तो बतलाओ, वह किस स्थान में है ? संजय-यह महाराज [ सामने ] अकेले ही वट की छाया में बैठे हुए हैं। गान्धारी-(करुणा के साथ) पुत्र ! क्या कहते हो "अकेले ?" क्यों सौ भाई उसके समीप होंगे ? [ कैसे सम्भव हैं ] ।