वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

चतुर्थोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १६७

अद्यैवावां रणमुपगतौ तातमम्बां च दृष्ट्वा
घ्रातस्ताभ्यां शिरसि विनतोऽहं च दुःशासनश्च ।
तस्मिन्वाले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्थां
पार्श्वं पित्रोरपगतघृणः किन्नु वक्ष्यामि गत्वा ॥ १५ ॥
तथाप्यवश्य वन्दनीयौ गुरू । ( इति निष्क्रान्तौ )
इति चतुर्थोऽङ्कः ।
अन्वयः- आवाम्, अद्यैव, तातम्, अम्बाम्, च, दृष्ट्वा, रणम्, उपगतौ, ताभ्याम्,
विनतः, अहम्, च, दुःशासनः, च, शिरसि घ्रातः, अरिणा, ताम्, अवस्थाम्, तस्मिन्,
वाले, प्रसभम्, प्रापिते, ( सति ) पित्रोः, पार्श्वम्, गत्वा, अपगतघृणः, किन्नु,
वक्ष्यामि ॥ १५ ॥
अद्यैवावामिति । आवां = दुर्योधनदुःशासनौ, अद्यैव, तातं = पितरम्, अम्बां =
गान्धारीम्, च दृष्ट्वा, रणं = संग्रामम्, उपगतौ = प्राप्तौ, ताभ्यां = मातापितृभ्याम्,
विनतः = नम्रः, अहं, दुःशासनश्च शिरसि = मस्तकावच्छेदेन, अवच्छेदे सप्तमी ।
घ्रातः, अरिणा = भीमेन, ताम् = हृद्दिदारणपूर्वकमरणरूपाम्, अवस्थां = दशाम्,
तस्मिन् = दुःशासने, बाले, प्रसभं = बलात् प्रापिते, सति, पित्रोः = मातापित्रोः,
पार्श्व = समीपम्, गत्वा, अपगतघृणः = निर्लज्जः, सन् किं नु वक्ष्यामि = दुःशासन-
विनाशन एकोऽहं गतः किं कथयिष्यामीत्यर्थः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ १५ ॥
इति प्रबोधिनीव्याख्यायां चतुर्थोऽङ्कः ।
आज ही हम दोनों [ दुर्योधन और दुश्शासन ] माता-पिता का दर्शन करके युद्ध में
गये थे । और उन लोगों के द्वारा प्रणत होते समय मेरा और दुश्शासन का शिर सूँघा
गया था । हठात् शत्रु ने उस बालक को [ दुश्शासन को ] उस दशा में पहुँचा दिया
[ वध कर डाला ] फिर निर्लज्ज होकर माता-पिता के समीप जाकर क्या कहूँगा । अर्थात्
बच्चे का वध कर कौन सा मुख लेकर उनके समीप जाऊँ ॥ १५ ॥
तो भी गुरुजनों को प्रणाम अवश्य करना चाहिए ।
( यह कह कर चले जाते हैं )
चतुर्थ अङ्क समाप्त ॥