वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १६६ संजयः—तात, अम्ब, अवतरतं स्वैरं रथात् । ( उभाववतरणं नाटयतः । ) ( ततः प्रविशति सब्रीडमुपविष्टो दुर्योधनः । ) संजयः — ( उपसृत्य । ) विजयतां महाराजः । नन्वेष तातोऽम्बया सह प्राप्तः । किं न पश्यति महाराजः । ( दुर्योधनो वैलक्ष्यं नाटयति । ) धृतराष्ट्रः - शल्यानि व्यपनीय कङ्कवदनैरुन्मोचिते कङ्कटे बद्धेषु व्रणपट्टकेषु शनकैः कर्णे कृतापाश्रयः । अवतरनम् = अवतीर्णौ भवतम् युवाम् । स्वैरम् = शनैः । सब्रीडम् = सलज्जम् । वैलक्ष्यं = लज्जाम् ! अन्वयः - कङ्कटे उन्मोचिते. कङ्कवदनैः शल्यानि व्यपनीय, व्रणपट्टकेषु, शनकैः बद्धेषु कर्णे. कृतोपाश्रयः निर्जितशत्रूवान् नरपतीन्, लीलया, दूरात्, आलोकयन्, भवान्, पापेन मया ( हे ) पुत्रक, (त्वया) वेदना, सह्या, इति, न, पृष्टः ॥ १ ॥ शल्यानीति । कङ्कटे = कवचे, उन्मोचिते = शरीराद्विसारिते, कंकवदनैः=कङ्कस्य लोहपृष्ठनामकपक्षिविशेषस्य वदनं मुखमिव मुखं येषां तैः शल्यनिष्कासकयन्त्र- विशेषैः, शल्यानि = बाणाग्रशकलानि, व्यपनीय = निःसार्य उद्धृत्येत्यर्थः । व्रण- पट्टकेषु = व्रणजन्यपीडानाशकौषधिलिप्तवस्त्रेषु, पट्टी इति प्रसिद्धः । शनकैः = स्थिरेण, 'अव्ययसर्वनाम्नामि' त्यव्ययत्वादकच् प्रत्ययः । बद्धेषु, सत्सु । कर्णे=राधा- संजय-पिता जी और माता जी ! रथ से धीरे-धीरे उतरिये । ( दोनों रथ से उतरने का अभिनय करते हैं ) ( पुनः लज्जा में पड़े हुए दुर्योधन का प्रवेश ) संजय-( समीप जाकर ) महाराज की विजय हो । यह पिता जी माता जी के साथ आए हुए हैं । क्या महाराज नहीं देख रहे हैं ? ( दुर्योधन लज्जित हो जाता है ) धृतराष्ट्र - कवच को अङ्गों से हटा देने पर कङ्क [ गीध ] नामक पक्षी के मुखसदृश मुख वाले यन्त्रों से बाण की गाँसियों को निकाल कर छतों ( घाव ) पर सावधानी से पट्टी बाँध