वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२०० वेणीसंहारं नाटकं दूरान्निर्जितशत्रवान्नरपतीनालोकयंल्लीलया, सह्या पुत्रक वेदनेति न मया पापेन पृष्टो भवान् ॥ १ ॥ ( धृतराष्ट्र गान्धारी च स्पर्शेनोपेत्यालिङ्गतः । ) गान्धारी—बच्च, अदिगाढप्पहारवेअणापज्जा उलस्य अम्हेसु सण्णि- हिदेसु वि ण प्पसरदि दे वाणी । ( वत्स, अतिगाढप्रहारवेदनापर्याकुलस्यास्मासु संनिहितेष्वपि न प्रसरति ते वाणी । ) धृतराष्ट्रः—वत्स दुर्योधन, किमश्रुतपूर्वः संप्रति मय्यप्ययमव्याहारः । सुते, कृतापाश्रयः = कृतः अपाश्रयः आधारः येन सः, अपशब्देन यतो दुष्टाश्रयः कृतः अतस्त्वेदृशी दशा सञ्जातेति ध्वनितम् । निर्जितशात्रवान् = विजितशत्रून्, 'शात्रव' इति स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । लीलया = तिरस्कारेण, आलोकयन् = पश्यन्, भवान्, अस्य पृष्ट इत्यनेनान्वयः पापेन = पापवता, सुतशतवधहेतुत्वेन पापवत्त्वम् । मया = धृतराष्ट्रेण, न पृष्टः किं न पृष्ट ? इत्याह— सह्येति । पुत्रक = हे अनुकम्पितपुत्र, दुःखित्वादनुकम्पार्ह इति भावः । वेदना = दुःखम् सह्या = ह्य = सहनयोग्या इति । पृष्ट इत्यस्येदं मुख्यं कर्म भवच्छब्दश्च गौणकर्म, गौणे कर्मणि दुहादेरित्यभियुक्तोक्त्या गौणकर्मणि प्रत्ययाद् भवच्छन्दात्प्रथमा । सति सहायकादौ तव दुःखन्निवृत्तावपि मम पुत्रवधजन्यदुःखस्य मत्त्वान्न मया सह्य किन्तु त्वयैवेति भावः । अत्र यदुक्तं युद्धादित्यादि तत्वमित्यन्तं तद्युक्तं दुःखन्निवृत्तिकारणोपन्यासवैयर्थ्यात्तेरिति मैथिलाः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १ ॥ अतिगाढप्रहारवेदनापर्याकुलस्य = अतिगाढं भृशं यः प्रहारः तेन या वेदना दुःखं तया तथा समन्तात् आकुलस्य, ते = दुर्योधनस्य, अस्मासु, सन्निहितेषु = समीप- स्थेषु, अपि, वाणी न प्रसरति = बहिरागच्छति । अव्याहारः = अनुक्तिः, अवचनमित्यर्थः । 'व्याहार उक्तिलपितम्'त्यमरः । चुकने पर कर्ण पर अवलम्बित होकर अर्थात् कर्ण का आश्रय लेकर शत्रुओं पर विजय प्राप्त करनेवाले राजाओं को प्रेमपूर्वक नेत्रों से देखते हुए 'हे बेटा ! क्या व्यथा सहन करने योग्य है ? इस प्रकार मुझ पापी से पूछे नहीं गए ॥ १ ॥ ( धृतराष्ट्र और गान्धारी, टटोलते टटोलते समीप आकर [दुर्योधन का] आलिङ्गन करते हैं ।] गान्धारी — अत्यधिक आघात की व्यथा से व्याकुल तुम्हारे मुख से हमलोगों के समीप में रहने पर भी शब्द नहीं निकल रहा है । धृतराष्ट्र — पुत्र दुर्योधन ! क्या मेरे होते हुए भी यह आज अभूतपूर्व मौन !