वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २०१

गान्धारी-वच्छ जइ तुमं वि अम्हे णालवसि ता किं सपंदं वच्छो
दुस्सासणो आलवदि अह दुम्मरिसणो वा अण्णो वा । ( इति रोदिति । )
( वत्स, यदि त्वमप्यस्मान्नालपसि तत्किं सांप्रतं वत्सो दुःशासन आलपत्यथ दुर्मर्षणो
वान्ये वा । )
दुर्योधनः-
जातोऽहमप्रतिकृतानुजनाशदर्शी
तातस्य बाष्पपयसां तव चाम्ब हेतुः ।
दुर्जातमत्र विमले भरतान्वये वः
किं मां सुतक्षयकरं सुत इत्यवैषि ॥ २ ॥
गान्धारी-जाद, अलं परिदेविदेण । तुमं वि दाव एक्का इमस्स
अन्धजुअलस्स मग्गोवदेसणो । ता चिरं जीव । किं मे रज्जेण जएण
------------------------------------------------------------------------------------------
दुर्मर्षणः = दुःशासनानुजः । तेषामभावेन त्वयैवालपनीया वयमिति भावः ।
अन्वयः- अहम् अप्रतिकृतानुजनाशदर्शी, पापः, ( हे ) अम्ब ! तव, तातस्य,
च, बाष्पपयसाम्, हेतुः ( अस्मि ) अत्र, विमले, अपि, भरतान्वये, दुर्जातम्, वः,
सुतक्षयकरम्, माम् किम्, सुत, इति, अवैषि ॥ २ ॥
जात इति । अहं = दुर्योधनः, अप्रतिकृतानुजनशदर्शी = अप्रतिकृतं प्रतिक्रियार-
हितम् अनुजानां कनिष्ठभ्रातृणांक्षयं द्रष्टुं शीलम् अस्य सः, अत एव पापः = दुराचारी,
(हे) अम्ब = मातः, तव, तातस्य = पितुः, च बाष्पपयसाम् = अश्रुजलानाम्, हेतुः =
कारणम्, अस्मीति शेषः । अत्र = अस्मिन्, विमले = विशुद्धे, अपि भरतान्वये =
भरतकुले, दुर्जातं = दुष्टोत्पन्नम्, वः = युष्माकं, सुतक्षयकरं = पुत्रक्षयकारणम् मां =
दुर्योधनम्, किम्, किमिति प्रश्ने । सुतः, पुत्रः, इति, अवैषि = जानासि, त्वमिति
शेषः । नाहं पुत्रयोग्य इति भावः । वसन्ततिलका छन्दः । २ ॥
गान्धारी-बेटा ! यदि तुम भी हम लोगों से भाषण न करोगे तो क्या अब पुत्र
दुश्शासन अथवा दुर्मर्षण अथवा और कोई अन्य वार्तालाप करेगा ?
दुर्योधन-
मातः ! प्रतिकार न करके भाइयों का नाश देखता हुआ मैं पिता के और आपके
अश्रुजलवर्षण का कारण हुआ । इस निष्कलङ्क भरतवंश में आप लोगों का मैं दुष्ट पुत्र हूँ,
पुत्रों का नाश करने वाले मुझको क्या आप लोग पुत्र करके मानते हैं ॥ २ ॥
गान्धारी-पुत्र ! अब अधिक विलाप करने की आवश्यकता नहीं । तुम्ही एक इन