वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२०२ वेणीसंहारं नाटकं

गा। (जात, अलं परिदेवितेन । त्वमपि तावदेकोऽस्यान्ययुगलस्य मार्गोपदेशक
तच्चिरं जीव । किं मे राज्येन जयेन वा ।)
दुर्योधनः -
मात: ! किमप्यसदृशं कृपणं वचस्ते
सुक्षत्रिया क्व भवती क्व च दीनतैषा ।
निर्वत्सले ! सुतशतस्य विपत्तिमेतां
त्वं नानुचिन्तयसि रक्षसि मामयोग्यम् ॥ ३ ॥
परिदेवितेन विलापेन, भावे क्तः । 'विलाप परिदेवनमि'त्यमरः । अन्धयुग-
लस्य = अन्धद्वयस्य मातापित्रोरित्यर्थः ।
अन्वयः-(हे) मातः, ते, किमपि, असदृशम्, कृपणम्, वचः, सुक्षत्रिया,
भवती, क्व, एषा, दीनता, च, क्व, (हे) निर्वत्सले, सुतशतस्य, एताम्, विपत्तिम्,
त्वम्, न, अनुचिन्तयसि, अयोग्यम्, माम्, रक्षसि ॥ ३ ॥
दुःखेन कातरहृदयां मातरं प्रत्याह - मातः किमपीति ।
हे मातः ! ते = तव, किमपि = अवाच्यम्, असदृशम् = अयोग्यम्, कृपणं =
कातरम्, वचः = पूर्वोक्तं वाक्यम् । अस्तीति शेषः । सुक्षत्रिया = उत्तमक्षत्रियकुलो-
त्पन्ना, भवती = माता क्व, एषा दीनता = कातर्यम्, च क्व । उभयमत्यन्तं विरुद्ध-
मिति भावः । निर्वत्सले = वात्सल्यरहिते, हे स्नेहशून्ये इत्यर्थः । निर्वत्सल इत्यत्र
वत्सल इति भावप्रधाननिर्देशः, तथा च वत्सकः वात्सल्यम् स निर्गतः यस्याः ।
एकोनशतपुत्रवधे तत्प्रतीकारार्थमुद्यतं मां युद्धान्निवर्तयन्त्या वात्सल्यशून्यत्वं तवेति
भावः । एतां = मरणरूभाम्, अनुचिन्तयसि = शोचसि, अयोग्यं = पुत्रधर्मशून्यम्,
मां = दुर्योधनम्, रक्षसि । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ३ ॥
दोनों अन्धों के पथप्रदर्शक (लकड़ी) हो । अतः दीर्घजीवी होओ । मुझे राज्य से अथवा
विजय-लाभ से क्या प्रयोजन ?
दुर्योधन-
मातः ! यह कायरतापूर्ण वचन आपके मुख से निकलने योग्य नहीं ? कहाँ उच्च क्षत्रिय-
वंश की पुत्री तथा राजमहिषी और यह दैन्य [कातर] वचन कहाँ [अर्थात् वीरपुत्री,
वीरपत्नी और वीरमाता के मुख से इस प्रकार की कायरता से पूर्ण वाक्य कभी नहीं
निकलने चाहिए] अयि पुत्रस्नेहविह्वले ! अपने सौ पुत्रों की विपत्ति का अनुस्मरण नहीं
कर रही हो और मुझ अयोग्य की रक्षा चाहती हो ॥ ३ ॥