वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
DevanagariHindipublished355 पृष्ठ
पृष्ठ 223, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 223
पञ्चमोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २०३
नूनं विचेष्टितमिदं सुतशोकस्य ।
संजयः—महाराज, किं वाऽयं लोकवादो वितथः 'न घटस्य कूपपतनेः
रज्जुस्तत्रैव प्रक्षेपव्या' इति ।
दुर्योधनः—अपुष्कलमिदम् । उपक्रियमाणाभावे किमुपकरणेन ॥
( इति रोदिति ।)
धृतराष्ट्रः—( दुर्योधनं परिष्वज्य ।) वत्स, समाश्वसिहि । समाश्वासय-
चास्मानिमामर्तिदीनां मातरं च ।
दुर्योधनः—तात, दुर्लभः समाश्वास इदानीं युष्माकम् । किंतु—
कुन्त्या सह युवामद्य मया निहतपुत्रया ।
नूनमिति—सुतशोकवशादिदं कथयसि त्वमिति भावः ।
लोकवादः = लौकिकोक्तिः, आभाणकमित्यर्थः । वितथः = असत्यः किम् ।
आभाणकमेवाह—न घटस्येति । अधिकस्य विनाशे सति विनाशावशिष्टस्यापि
विनाशकरणमयुक्तमिति भावः ।
अपुष्कलम् = अपर्याप्तम्, अयुक्तमित्यर्थः । इदं = पूर्वोक्ताभाणकम्, उपक्रिय-
माणाभावे = उपकारविषयस्याभावे, उपकरणेन = साधनेन किम्, व्यर्थमित्यर्थः ।
परिष्वज्य—आलिङ्ग्य ।
अन्वयः—अद्य, मया, निहतपुत्रया, कुन्त्या, सह, शोकेऽपि, विराजमानौ, युवाम्,
तनयान्, अनुशोचतम् ॥ ४ ॥
कुन्त्येति, अद्य, मया = दुर्योधनेन, निहतपुत्रया = निहताः पुत्राः यस्याः तया,
साकाङ्क्षत्वेऽपि शरैः शातितपत्र इतिवत्समासः । कुन्त्या = युधिष्ठिरमात्रा, सह,
अवश्य पुत्रशोक का यह कार्य है।
संजय—महाराज ! 'घड़े के कुएँ में गिर जाने पर रस्सी वहीं नहीं फेंक देनी चाहिए'
यह लोकोक्ति असत्य है क्या ?
दुर्योधन—यह युक्त नहीं । उपयोग में लानेवाला नहीं होगा तो उपयोगी वस्तुओंकी
क्या उपयोगिता ? ( यह कहकर रोता है )
धृतराष्ट्र—( दुर्योधन का आलिङ्गन करके ) पुत्र ! धैर्य धारण करो। हम लोगों को
और अपनी असहाय माता को भी धैर्य बँधाओ ।
दुर्योधन—पिता जी इस समय आप लोगोंको धैर्य बँधाना टेढ़ी-खीर [ कठिन ]'है।
आज मैं कुन्ती के पुत्रों का वध कर डालता हूँ फिर आप दोनों शोक में भी उसके
साथ बैठकर अपने मृतक पुत्रों के लिए शोक मनाइए [ अर्थात् अबतक तो उसके कोई पुत्र