वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 226, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें२०६ वेणीसंहारं नाटकं दुर्योधनः—संजय, अद्याप्युपदेष्टव्यमस्ति । संजयः —देव, यावत्प्राणिति तावदुपदेष्टव्यभूमिर्विजिगीषुः प्रज्ञावताम्। दुर्योधनः — (सक्रोधम् ) शृणुमस्तावद्भवत एव प्रज्ञावतोऽस्मान्प्रति प्रतिरूपमुपदेशम् । धृतराष्ट्रः—वत्स युक्तवादिनि संजये किमत्र क्रोधेन । यदि प्रकृतिमाप- द्यसे तदहमेव भवन्तं ब्रवीमि । श्रूयताम् । दुर्योधनः—कथयतु तातः । धृतराष्ट्रः—वत्स, किं विस्तरेण । संघत्तां भवानीदानीमपि युधिष्ठिरमी- प्सितपणबन्धेन । दुर्योधनः—तात, तनयस्नेहवैकल्यादम्बा बालिशत्वेन संजयश्च काम- मेवं ब्रवीतु । युष्माकमप्येवं व्यामोहः । अथ वा प्रभवति पुत्रनाश- प्रज्ञावताम्, उपदेष्टव्यभूमिः, विजिगीषुरित्यन्वयः । प्रज्ञावतामिति तव्यप्रत्यययोगे "कृत्यानां कर्तरि वे"ति कर्तरि षष्ठी । प्रतिरूपं = योग्यम् । अनुरूपमित्यपि क्वचित्पाठः । सन्धत्तां = सन्धिं कुरुताम्, इदं युधिष्ठिरमित्येनान्वेति । ईप्सितपणबन्धेन = अभिलषितमूल्यनिबन्धनेन इन्द्रप्रस्थादिपञ्चग्रामदानेन, अर्धराज्यप्रदानेन वेत्यर्थः । तनयस्नेहवैकल्यात् = पुत्रस्नेहव्याकुलत्वात्, अस्य ब्रवीत्वित्यनेनान्वयः । बालिश- दुर्योधन—संजय ! क्या अब भी उपदेश देना शेष रह गया है ? संजय—महाराज ! विजयाभिलाषी जब तक जीवित है तब तक बुद्धिमानों के उपदेश के पात्र हैं । दुर्योधन—अच्छा, आप जैसे ही प्रज्ञाशील व्यक्ति का अपने लोगों के प्रति अनुकूल- उपदेश सुनूँ । धृतराष्ट्र—संजय का कहना उचित ही होता है । इसमें क्रोध से क्या प्रयोजन ? यदि क्रोध छोड़कर शान्त हो जाओ तो मैं ही तुमसे कहता हूँ । सुनो ? दुर्योधन—कहिए, पिताजी ! धृतराष्ट्र—पुत्र ! विस्तार से क्या प्रयोजन ? अब भी तुम युधिष्ठिराभिलषित सन्धि- नियम पर सन्धि कर लो । दुर्योधन—पिताजी ! पुत्रप्रेम की विकलता से माता और मूर्खता के कारण संजय भले इस प्रकार उपदेश दें । आपको भी इस प्रकार का भ्रम ? अथवा पुत्रनाश से उत्पन्न होने