वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 228, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें२०८ वेणीसंहारं नाटकं धृतराष्ट्रः—वत्स, एवं गतेऽपि मत्प्रार्थनया न किञ्चिन्न करोति युधि- ष्ठिरः । अन्यच्च सर्वमेवापकृतं नानुमन्यते । दुर्योधनः—कथमिव । धृतराष्ट्रः—वत्स, श्रूयतां प्रतिज्ञा युधिष्ठिरस्य । नाहमेकस्यापि भ्रातु- र्विपत्तौ प्राणान् धारयामीति । बहुच्छलत्वात्संग्रामस्यानुजनाशमाशङ्क- मानो यदैव भवते रोचते तदैवासौ सज्जः संधातुम् । संजयः—एवमिदम् । गान्धारी—जाद, उवपत्तियुत्तं पडिवज्जस्स पिदुणो वअणम् । ( जात, उपपत्तियुक्तं प्रतिपद्यस्व पितुर्वचनम् । ) दुर्योधनः—तात, अम्ब, संजय, एकेनापि विनाऽनुजेन मरणं पार्थः प्रतिज्ञातवान् । न किञ्चन्नेति—नद्वयेन करणस्य निश्चयः सूच्यते । अपकृतम् = अपकारम् । विपत्तौ = मरणे, सज्जः = सन्नद्धः, संधातुं = सन्धिं कर्तुम् । उपपत्तियुक्तं = युक्तिसहितम्, पितुः, वचनम् प्रतिपद्यस्व = जानीहीत्यन्वयः । अन्वयः—पार्थः, एकेन, अपि, अनुजेन, विना, मरणम्, प्रतिज्ञातवान् दुर्यो- धनः, भ्रातॄणाम् शते ( अपि ) निहते, जीवितुम्, विषहते, दुश्शासनशोणिताननम्, अरिम्, गदाकोटिना, भिन्नम् तम् भीमम्, दिक्षु, न, विक्षिपामि, कृपणः, अहम्, सन्धिम् विदध्याम् ॥ ७ ॥ एवं स्थिते न मया सन्धिः कार्या इत्याह — एकेनापीति । धृतराष्ट्र—इस प्रकार की अवस्था में प्राप्त होने पर भी मेरी प्रार्थना से युधिष्ठिर कुछ नहीं करेंगे ऐसा नहीं किन्तु अवश्य मेरी बात मानेंगे । दूसरी बात यह है कि युधिष्ठिर किए गए अपकारों पर ध्यान नहीं देते । दुर्योधन—किस प्रकार से ? धृतराष्ट्र—पुत्र युधिष्ठिर की प्रतिज्ञा सुनो—'मैं एक भी भ्राता के ऊपर संकट पड़ने पर जीवित नहीं रह सकूँगा, युद्ध में छल और कपटों की बहुलता रहती है अतः भ्राताओं के नाश की आशङ्का से युधिष्ठिर अभी तुम्हें अच्छा लगे तभी सन्धि के लिए उद्यत हैं । संजय—है तो ऐसा ही । गान्धारी—पुत्र ! युक्तियुक्त पिता के वचन को स्वीकार कर लो । दुर्योधन—पिता, माता और संजय ! एक भी कनिष्ठ भ्राता की मृत्यु हुए बिना ही युधिष्ठिर ने मरण की प्रतिज्ञा की है.