वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२२२ वेणीसंहारं नाटकं अनिकृतिनिपुणं ते चेष्टितं मानशौण्ड छलबहुलमरीणां सङ्गरं हा हतोऽस्मि ॥ २१ ॥ गान्धारी—जाद, तेण एव सुदसडकन्दन्तेण विओदलेण समं समलं अग्गसि । ( जात, तेनैव सुतशतकृतान्तेन वृकोदरेण समं समरं मार्गयसे । ) दुर्योधनः —तिष्ठतु तावद् वृकोदरः । पापेन येन हृदयस्य मनोरथो मे सर्वाङ्गचन्दनरसो नयनामलेन्दुः । पुत्रस्तवाम्ब तव तात नयैकशिष्यः निकृतौ क्षेपे निपुणम् निकृतिनिपुणम् न निकृतिनिपुणम् अनिकृतिनिपुणम् क्षेपाकुशलम्, छलरहितमित्यर्थः । अरीणाम् सङ्गरम् = सङ्ग्रामम्, छलवहुलम् = बहुस्खलितम्, युद्धमर्यादारहितमित्यर्थः । 'अथ स्खलितं छद्म'त्यमरः ( अतः ) हा=दुःखम् 'हा विषादे च शोके च कुत्सादुःखार्थयोरपि' इति मेदिनी । हतः, अस्मि, पाण्डवयुद्धं द्रोण- भीष्मयोश्छलेन हतत्वात् छलवहुलम् । अतस्तव जयाऽसम्भव इति युद्धगमनं न वर- मिति भावः । मालिनी छन्दः ॥ २१ ॥ वृकोदरेण = भीमेन, समरम्, मार्गयसे = अन्वेषयसि । अन्वयः—येन, पापेन मे, हृदयस्य, मनोरथः, सर्वाङ्गचन्दनरसः, नयनाम- लेन्दुः, ( हे ) अम्ब, तव पुत्रः, ( हे ) तात, तव, नयैकशिष्यः, कर्णः, हतः, तत्र, शराः, संपदि, पतन्तु ॥ २२ ॥ साम्प्रतमर्जुन एव हन्तव्य इत्याह—पापेनेति । येन, पापेन = पापिना, भूमौ निमग्नचक्रस्य कर्णस्य, वधादिति भावः । मे=मम, हृदयस्य, मनोरथः, सर्वाङ्गचन्दन- रसः = सर्वशरीरानन्दजनकत्वाच्चन्दनरसतुल्यः, नयनामलेन्दुः = नेत्रानन्दजनकत्वा- त्स्वच्छचन्द्रतुल्यः, हे अम्ब=मातः, तव, पुत्रः, अतिप्रियत्वात्पुत्रतुल्यः हे तात, तव चेष्टित ( युद्ध ) छलछिद्रों से रहित होता है और शत्रुओं का साँग्रामिक व्यापार कूटनीतिपूर्ण रहता है । हाय मेरा सर्वनाश हो गया ॥ २१ ॥ गान्धारी—पुत्र ! क्या मेरे सौ कुमारों के लिए यमराज भीमसेन से युद्ध का अवसर खोज रहे हो । दुर्योधन—भीम बैठा रहे । जिस दुरात्मा ने मेरे मनोऽभिलाष, सम्पूर्ण शरीर के लिए चन्दनरस और नेत्रों के लिये विशद चन्द्र के सदृश कर्ण को, जो हे माताजी ! तुम्हारा पुत्र और हे पिताजी ! नीति-