वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

कर्णक्रोधेन युष्मद्विजयि धनुरिदं त्यक्तमेतान्यहानि प्रौढं विक्रान्तमासीद्वन इव भवता शूरशून्ये रणेऽस्मिन् । स्पर्शं स्मृत्वोत्तमाङ्गे पितुरनवजितन्यस्तहेतेरुपेताः कल्पाग्निः पाण्डवानां द्रुपदसुतचमूघस्मरो द्रोणिरस्मि ॥ ३७ ॥ धृतराष्ट्रः—( आकर्ण्य सहर्षम् ।) वत्स दुर्योधन, द्रोणवधपरिभवोद्दीपित- र्धने अथवा गाण्डीवाकर्षणौ यौ बाहू नन्द्यादित्वात्कर्तरि ल्युप्रत्ययः । अन्वयः—एतानि, अहानि, युष्मद्विजयि, इदम्, धनुः, कर्णक्रोधेन, त्यक्तम्, ( अतएव ) शूरशून्ये, वने, इव, अस्मिन्, रणे, विक्रान्तम्, प्रौढम्, आसीत्, अनव- जितन्यस्तहेतेः, पितुः, उत्तमाङ्गे, स्पर्शम् स्मृत्वा, पाण्डवानाम् कल्पाग्निः, द्रुपदसुत- चमूघस्मरः, द्रोणिः, अस्मि, उपेतः ॥ ३७ ॥ कर्णक्रोधेन त्यक्तधन्वाऽश्वत्थामा, आह - कर्णक्रोधे ति । एतानि = मत्पितुर्मरणा- नन्तरं कर्णमरणपर्यन्तम्, अहानि=दिनानि, कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया, युष्मद्विजयि=पाण्डवस्य जेतु, एतेन मदनुपोऽभावादेव साम्प्रतं त्वं विजयीति ध्वनितम् । इदम्, धनुः, कर्णक्रोधेन 'मूढ दुःशितस्याश्रुपात' इत्यादिपुरुषवचनेन कर्णोपरि सञ्जातक्रोधोऽश्वत्थामा प्रतिज्ञातवान् जीविते कर्णे नाहं शस्त्रं ग्रहीष्यामीति भावः । त्यक्तम्, ( अतएव ) शूरशून्ये=वीररहिते ममाभावादिति भावः । वने इव अस्मिन् रणे भवतः = पाण्डवस्य, विक्रान्तम्=विक्रमः, भावे क्तः । प्रौढम्, आसीत् । अनवजितन्यस्तहेतेः=अनवजिता अपराजिता न्यस्ता शोकेन त्यक्ता हेतिः अस्त्रं येन तस्य, पितुः = द्रोणस्य, उत्तमाङ्गे-शिरसि, स्पर्शम् स्मृत्वा, पाण्डवानाम्, कल्पाग्निः = प्रलयकालिकाग्नितुल्यः, द्रुपदसुतचमूघस्मरः=धृष्टद्युम्नसैन्यभक्षकः, घस्मर इति घस्धातोः 'सृघस्यदः क्मरच्' इति क्मरच् प्रत्ययः, द्रोणिः = द्रोणपुत्रः, अस्मि= अहम् । उपेतः = आगतः । पितृहननप्रतिक्रियां साम्प्रतं करिष्यामीति भावः । स्रग्धरा छन्दः ॥ ३७ ॥ कहाँ जा रहे हो ? इतने दिन तक कर्ण पर कोप करने के कारण तुम लोगों पर विजय प्राप्त करने वाले इस धनुष को मैंने छोड़ रक्खा था । जङ्गल की भाँति वीरविहीन इस समराङ्गण में तुमने अतुल पराक्रम प्रदर्शन किया है । विजित होकर शस्त्र परित्याग कर देने वाले पिता के शिर के स्पर्श- को स्मरण करके पाण्डवों के लिए प्रलयाग्नि के सदृश और द्रुपद के पुत्र [ धृष्टद्युम्न ] के लिए कृन्तक [ काल ] द्रोणतनय [ अश्वत्थामा ] मैं आ ही पहुँचा ॥ ३७ ॥ धृतराष्ट्र-( सुनकर प्रसन्नतापूर्वक ) पुत्र दुर्योधन, पिता से भी अधिक पराक्रम, सम्पन्न,