वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२३८ वेणीसंहारं नाटकं क्रोधपाकः पितुरपि समधिकबलः शिक्षावानमरोपमश्चायमश्वत्थामा प्राप्तः । तत्प्रत्युपगमनेन तादवयं सम्भाव्यतां वीरः । गान्धारी-जाद, पच्चुगच्छ एदं महाभाअम् । (जात, प्रत्युद्गच्छ महाभागम् ।) दुर्योधनः-तात, अम्ब, किमनेनाङ्गराजवधाशंसिना वृथायौवनशस्त्र- बलभरेण ? धृतराष्ट्रः-वत्स, न खल्वस्मिन्काले पराक्रमवतामेवविधानां वाङ्मात्रे णापि विरागमुत्पादयितुमर्हसि । ( प्रविश्य ) अश्वत्थामा-विजयतां कौरवाधिपतिः । दुर्योधनः-( उत्थाय ) गुरुपुत्र, इत आस्यताम् । ( इत्युपवेशयति । ) अश्वत्थामा-राजन्दुर्योधन, कर्णेन कर्णसुभगं बहु यत्तदुक्त्वा क्रोधपावकः=क्रोधः पावकः अग्निरिव, अमरोपमः=देवतुल्यः, प्रत्युगमनेन = प्रत्युत्थानादिना, सम्भाव्यताम् = विशिष्यताम्, पूज्यतामिति यावत् । विरागम्-औदासीन्यम् । आस्यताम् = उपविश्यताम् । अन्वयः-कर्णेन, यत्, कर्णसुभगम्, तत्, बहु, उक्त्वा, सङ्गरेषु यत्, विहितम् तत्, त्वया, विदितम्, अधुना, अभ्यमित्रम्, अधिज्यधनुः, एषः, द्रोणः, आपतितः ( अतः ) ( हे ) नृप, प्रतिकारचिन्ताम्, त्यज ॥ ३८ ॥ धनुर्वेद-विशारद; देवता-सदृश यह अश्वत्थामा जिसकी क्रोधाग्नि ने द्रोणाचार्य के वधरूप अपमान से प्रचण्डरूप धारण कर लिया है, आ गया है । गान्धारी-पुत्र ! इन महाभाग का स्वागत करो । दुर्योधन-पिता तथा माता जी ! अङ्गनरेश [ कर्ण ] के वध की कामना करने वाले तथा व्यर्थ ही यौवन और शस्त्रबल का गर्व रखने वाले इस [अश्वत्थामा] से क्या प्रयोजन ? धृतराष्ट्र-पुत्र ! ऐसे समय में इस प्रकार के पराक्रमियों के प्रति वचन मात्र से भी विरक्ति नहीं होने देना चाहिए । ( प्रविष्ट होकर ) अश्वत्थामा-कौरवनरेश की विजय हो । दुर्योधन-( उठकर ) गुरुकुमार, यहाँ बैठ जाइए । ( बैठाता है ) अश्वत्थामा-( सजल नेत्रों से ) महाराज दुर्योधन !