वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२४२ वेणीसंहारं नाटकं यन्मोचितस्तव पिता वितथेन शस्त्रं यत्तादृशः परिभवः स तथाविधोऽभूत् । एतद्विचिन्त्य बलमात्मनि पौरुषं च दुर्योधनोक्तमपहाय विधास्यतीति ॥ संजयः—यदाज्ञापयति तातः । ( इति निष्क्रान्तः । ) दुर्योधनः—सूत, साङ्ग्रामिकं मे रथमुपकल्पय । धृतराष्ट्रः – गान्धारि, इतो वयं मद्राधिपते. शल्यस्य शिविरमेव गच्छावः । वत्स, त्वमप्येवं कुरु । ( इति परिक्रम्य निष्क्रान्ता सर्वे । ) इति पञ्चमोऽङ्कः । विकारेषु, ( सतिषु ) क्रोधः, त्वया, क्रियते, तदिति शेषः । मुधा = व्यर्थम्, तद्व्यर्थं क्रियत इत्यर्थः । हरिणी छन्दः ॥ ४१ ॥ अन्वयः — यत्, तव पिता, वितथेन, शस्त्रम्, मोचितः, यत्, तादृशः, स, तथा- विधः, परिभवः, अभूत्, एतत्, विचिन्त्य, दुर्योधनोक्तम्, अपहाय, आत्मनि, बलम्, पौरुषम्, विधास्यति ॥ ४२ ॥ अपकारं स्मृत्वा योद्धव्यमित्याह — यदिति । यत्, तव = अश्वत्थाम्नः, पिता, वितथेन = अनृतवचसा प्रयोजककर्ता शस्त्रम्, मोचितः, ण्यन्तान्मुच्धातोः प्रयोज्ये कर्मणि क्तप्रत्ययः । यत्, तादृशः = कदाप्यपरिभूतस्य, द्रोणस्येत्यर्थः । तथाविधः = धृष्टद्युम्नकृतमस्तकस्पर्शादिरूपः, सः = प्रसिद्धः, परिभवः= अनादर. अभूत् । एतत् = पूर्वोक्तम्, विचिन्त्य = अनुस्मृत्य, दुर्योधनोक्त म् = अवसानेऽङ्गराजेत्यादि, अपहाय = त्यक्त्वा, आत्मनि वलम् = सामर्थ्यम्, पौरुषम् = तेजः, विधास्यति । पराक्रमो विधेय इति भावः ॥ ४२ ॥ एवम् = मद्राधिपतेः शिविरगमनम् । इति प्रबोधिनीव्याख्यायां पञ्चमोऽङ्कः । 'असत्यभाषण करके आपके पिता से जो शस्त्रपरित्याग कराया गया और केशकर्षणरूप परिभव तथा और भी अनेक प्रकार को जो अनादर उनका किया गया है उसका स्मरण करके तथा दुर्योधन के वचनों पर ध्यान न देकर अपने बल और पुरुषार्थ से कार्य करना ॥ ४२ ॥ संजय—जो पिताजी की आज्ञा (चल देते हैं ) दुर्योधन—सूत ! युद्धोपयुक्त मेरे रथ को तैयार कर दो । सूत—महाराज की जो आज्ञा ( चला जाता है ) धृतराष्ट्र—गान्धारि ! यहाँ से हम लोग मद्रदेश के राजा शल्य के शिविर को ही चलें । बेटा तुम भी ऐसा ही करो । ( घूमघाम कर सब चले जाते हैं )