वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 262, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ षष्ठोऽङ्कः ( ततः प्रविशत्यासनस्थो युधिष्ठिरो द्रौपदी चेटी पुरुषश्च । ) युधिष्ठिरः—( विविच्य निःश्वस्य च । ) तीर्णे भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम् । मिथ्याभूतं निखिलभुवनं निश्चयेनोपलब्धं, प्रासादलभ्या परमपदवी योगिगम्याऽञ्जसैव । पित्रा येन प्रथितयशसा शत्रुचक्रस्य चक्रं तं वन्देऽहं प्रणतशिरसा राघवं रामतुल्यम् ॥ अन्वयः—भीष्ममहोदधौ, तीर्णे, द्रोणानले; निर्वृते, कर्णाशीविषभोगिनि, प्रश- 'मिते, शल्ये, दिवम्, याते, च जये, स्वल्पावशेषे ( सति ) प्रियसहसेन, भीमेन, रभसात्, वाचा अमी, सर्वे, वयम् जीवितसंशयम्, समारोपिताः ॥ १ ॥ सर्वस्मिन् सम्पन्ने केवलं भीमवाङ्मात्रेण प्राणसंशयो जात इत्याह = तीर्ण इति । भीष्ममहोदधौ = भीष्मः गाङ्गेय एव महोदधिः समुद्रः तस्मिन्, तीर्णे = पारं गते- शरशय्यां प्रापिते सतीत्यर्थः । द्रोणानले = द्रोण एवानलः अग्निः तस्मिन्, कथमपि = 'अश्वत्थामा हत' इतिच्छलद्वाराऽस्त्रत्याजनेन, निर्वृते = निःशेषेण शान्ते स्वर्गं प्राप्ते सतीत्यर्थ । कर्णाशीविषभोगिनि = आशिषि अह्निदंष्ट्रायां विषमस्य स आशीविषः, पृषोदरादित्वादोर्घसलोपौ स चासौ भोगः शरीरम् तदस्त्यस्येति आशीविषभोगी कर्ण एवाशीविषभोगी, 'आशीहितांशाद्गिदंष्ट्रयो' रित्यमरः । 'भोगः सुखे घने पुंसि शरीरफणयोर्मत' इति मेदिनी । प्रशमिते = विनाशिते, शल्ये = मन्द्राधिपतौ, दिवम् = ( अनन्तर युधिष्ठिर सिंहासन पर सुशोभित हो रहे हैं। द्रौपदी चेटी और पुरुष का प्रवेश ) युधिष्ठिर—( सोचकर दीर्घ श्वास लेकर [ आह भर कर ] ) भीष्मपितामहरूपी समुद्र पार कर गए। द्रोणाचार्य रूपी आग भी बुझ गई। कर्ण रूपी उल्बण विषयुक्त महासर्प शान्त हो चुका। शल्य भी स्वर्गलोक का अतिथि बन गया। अतएव विजयलाभ अत्यन्त सन्निकट रह गया है। [ तो भी ] साहसप्रेमी भीमसेन ने प्रतिज्ञा से हम सब लोगों के जीवन को संकटापन्न कर दिया है। तात्पर्य यह है कि भीमसेन की प्रतिज्ञा थी कि—'आज ही मैं दुर्योधन को समाप्त कर डालूँगा और यदि कार्य पूरा न कर सका तो प्राण परित्याग दूँगा' ऐसी परिस्थिति में दुर्योधन का पता नहीं था। भीम किस प्रकार अपनी प्रतिज्ञा की पूर्ति करते अन्ततोगत्वा उन्हें प्राण छोड़ना ही पड़ता। युधिष्ठिर की प्रतिज्ञा थी कि यदि एक भी भाई मेरा मरेगा तो मैं जीवित नहीं रहूँगा अतः भीम के मरने पर युधिष्ठिर भी