वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२४४ वेणीसंहारं नाटकं

भीमेन प्रियसाहसेन रभसात्स्वल्पावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥ १ ॥ द्रौपदी—( सवाष्पम् । ) महाराज, पञ्चालिए त्ति किं ण भणिदम् ? (महाराज, पाञ्चाल्येति किं न भणितम् ।) युधिष्ठिरः—कृष्णे ननु मया । ( पुरुषमवलोक्य । ) युवक, पुरुषः—देव, आज्ञापय । युधिष्ठिरः—उच्यतां सहदेवः—क्रुद्धस्य वृकोदरस्यापर्युषितां प्रतिज्ञामुप- लभ्य प्रनष्टस्य मानिनः कौरवराजस्य पदवीमन्वेष्टुमतिनिपुणमतयस्तेषु

स्वर्गम्, याते, च, सति, प्रियसाहसेन = प्रियं साहसो यस्य तेन, भीमेन जये, अल्पा- वशेषे, सति, रभसात् = वेगात्, 'रभसो वेगहर्षयो'रिति विश्वः । वाचा=प्रतिज्ञारूपया अमी, वयम् = पाण्डवाः, सर्वे, जीवितसंशयम् = प्राणसंशयम् यथा स्यात्तथा, समा- रोपिताः = गमिताः, प्रापिता इत्यर्थः । भीमकृताया अद्य दुर्योधनं हनिष्यामी'ति प्रतिज्ञायाः पूर्यभावे 'अहनने स्वयं मरिष्यामी'ति द्वितीयप्रतिज्ञापूर्त्यर्थं भीमो मरिष्यति, तथा च वयमपि सर्वे मरिष्याम इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १ ॥ पाञ्चाल्येति — पाञ्चाल्या जीवितसंशयं समारोपिता इति किम्न भणितमित्य- न्वयः । मत्केशावराकर्षणोत्पन्नक्रोधेनैव भीमेन तादृशप्रतिज्ञाकरणात्प्राणसंशयेऽहमेव कारणमत उक्तं पाञ्चाल्येतीति भावः । प्रयोजकत्वेन यदि त्वयोक्तं पाञ्चाल्येति तदा सर्वानर्थहेतुभूतस्य मयैव करणा- दहमेव प्राणसंशये कारणमिति युधिष्ठिर आह ननु मयेति । मया जीवितसंशयं समा- रोपिता इत्यन्वयः । अपर्युषिताम् = न परदिनसम्पादनीयाम्, प्रतिज्ञाम् = दुर्योधनोरुभङ्गमहं करि- ष्यामीति रूपाम्, उपलभ्य ज्ञात्वा, प्रनष्टस्य = अदर्शनं गतस्य, निलीनस्येत्यर्थः । पद- वीम् = स्थानम्, अतिनिपुणमतयः = अतिनिपुणः विवेकिन्यः मतय ज्ञानानि

मर जाते और उनके मरने पर शेष पाण्डव भी समाप्त हो जाते इसलिए उन लोगों का जीवन संकट में पड़ा हुआ था ॥ १ ॥ द्रौपदी—( सजल नेत्रों से ) महाराज ! पाञ्चाली ( द्रौपदी ) का नाम क्यों नहीं लेते ? अर्थात् द्रौपदी ने सब के जीवन को संकट में डाल दिया है यह क्यों नहीं कहते ? युधिष्ठिर—मैंने ही...... ( एक पुरुष को देखकर ) युवक ! पुरुष—महाराज ! क्या आज्ञा है ? युधिष्ठिर—सहदेव से कह दो—क्रोध के आवेश में होकर 'आज ही दुर्योधन का वध कर डालूँगा अन्यथा स्वयं प्राण परित्याग कर दूँगा' इस प्रकार की भीमसेन की प्रतिज्ञा