वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

उपोद्घातः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २४५ तेषु स्थानेषु परमार्थाभिज्ञाश्चराः सुसचिवाश्च भक्तिमन्तः पटुपटहरवव्यक्त- घोषणाः सुयोधनपदसंचारवेदिनः प्रतिश्रुतधनपूजाप्रत्युपक्रियाश्चरन्तु समन्तात्समन्तपञ्चकम् । अपि च । पङ्के वा सैकते वा सुनिभृतपदवीवेदिनो यान्तु दाशाः कक्षेषु क्षुण्णवीरुन्निचयपरिचया वल्लवाः संचरन्तु । येषाम्, सुसचिवाः = उत्तममन्त्रिणः, भक्तिमन्तः = स्वामिसेवातत्पराः, पटुपटहरव- व्यक्तघोषणाः = पटुर्यो पटहरवः, ढक्काशब्दः तेन व्यक्ता घोषणा येषां ते, सुयोध- नपदसंचारवेदिनः = सुयोधनस्य यः पदसञ्चारः गमनम् तस्य वेत्तारः, प्रतिश्रुतधन- पूजाप्रत्युपक्रियाः = प्रतिश्रुता अङ्गीकृता धनपूजाप्रत्युपक्रियाः यैः ते, समन्तपञ्चकम् = देशविशेषम्, समन्तात् = सर्वतः, चरन्तु । अन्वयः - सुनिभृतपदवीवेदनः, दाशाः, पङ्के, वा सैकते, वा, यान्तु, क्षुण्णवी- रुन्निचयपरिचयाः, वल्लवाः कक्षेषु, सञ्चरन्तु, श्वपचपुरविदः, नागव्याघ्राटवीषु, (सञ्चरन्तु) ये, च, रन्ध्रेषु, अभिज्ञाः, वा, सिद्धव्यञ्जनाः, ते, चाराः, प्रतिमुनि- निलयम्, चरन्तु ॥ २ ॥ के चाराः कुत्र सञ्चरन्तु, इत्युपदिशति- पङ्के वेति सुनिभृतपदवीवेदिनः = गुप्तस्थानशायिनः दाशाः = धीवराः, मत्स्यघातकाः इत्यर्थः । पङ्के = पङ्किलप्रदेशे वा सैकते = बालुकामयतटे, वा, यान्तु, धीवराणामेव तत्र कुशलत्वादिति भावः । क्षुण्ण- वीरुन्निचयपरिचयाः = क्षुण्ण. विदलिनो यो वीरुन्निचयः प्रतानिलतासङ्घः । शाखापत्र- संचयवती लता प्रतानिनी सैव वीरुध शब्देनोच्यते, तस्य परिचयः ज्ञानं येषां ते, वल्लवाः = गोपाः 'गोपे गोपालगोसंख्यगोधुगाभीरवल्लवा' इत्यमरः । कक्षेषु = अर- ण्वेषु, सामान्यवनेष्वित्यर्थः । 'कक्षः स्मृता भुजामूले कशोरण्ये च वीरुधि' इति धरणिः । सञ्चरन्तु, गोसंचारनोपयोगित्वेन गोपानां तत्राभिज्ञत्वादिति भावः । श्वपच- सुनकर छिपे हुए अहङ्कारी दुर्योधन के पदचिह्न का अन्वेषण करने के लिए अतीव दक्ष तथा यथार्थ ज्ञानशाली दूत तथा सम्मन्त्री, जो राजभक्त हों, 'सुयोधन के पता देने वाले व्यक्तियों को द्रव्य और प्रतिष्ठा से सत्कार किया जायगा' इस प्रकार की घोषणा स्पष्ट डुग्गी के शब्द से करते हुए समन्तपञ्चक [ पिण्डारा, समग्र- रामह्रद और कुरुक्षेत्र ] की ओर प्रस्थान करें ।' और भी- कर्दम [ कीचड ] तथा वालुकापूर्ण प्रदेश पर पड़े हुए अव्यक्त भी पदचिह्नों का ज्ञान रखने वाले मल्लाह प्रस्थान करें । नदियों के कछार में वे ग्वाले [ चरवाहे ] भेजे जाँय जिन्हें पददलित होने पर भी इन तृणों का पूर्ण परिचय हो । नाग (हाथी, सर्प) और व्याघ्रों से युक्त गहन वनों में वे भेजे जायें जिन्हें चाण्डालों के निवासस्थानों का तथा खोह कन्दराओं