वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २४६ युधिष्ठिरः — त्रस्तं विनाऽपि विषयादुरुविक्रमस्य चेतो विवेकपरिमन्थरतां प्रयाति । जानामि चोद्यतगदस्य वृकोदरस्य सारं रणेषु भुजयोः परिशङ्कितञ्च ॥ ४ ॥ ( द्रौपदीमवलोक्य । ) अयि सुक्षत्रिये, गुरूणां बन्धूनां क्षितिपतिसहस्रस्य च पुरः पुराऽभूदस्माकं नृपसदसि योऽयं परिभवः । अन्वयः — विषयाद् विनाऽपि, त्रस्तम्, मे, चेतः, विवेकपरिमन्थरताम्, प्रयाति, उरुविक्रमस्य, उद्यतगदस्य, च, वृकोदरस्य, सारम्, रणेषु, जानामि, ( तथापि ) परिशङ्कितं, च, ( अस्मि ) ॥ ४ ॥ प्रियत्वादेव भीमस्य विजयः स्यान्न वेत्याशङ्कते चेतो विजयस्तु स्यादेवेत्याह— त्रस्तं विनाऽपीति । विषयात् = त्रासहेतोः, विनाऽपि = अन्तरेणापि, त्रस्तम्=उद्विग्नम्, मे चेतः, विवेकपरिमन्थरताम् = भीमविजयनिर्णये मान्द्यम्, प्रयाति = प्राप्नोति, उद्दि- ग्नस्यावधारणकरणेऽसामर्थ्यादिति भावः । उद्वेगश्च स्वजनत्वात् । उरुविक्रमस्य = बहुपराक्रमिणः, उद्यतगदस्य-उद्यता उत्थापिता गदा येन सः तस्य च, वृकोदरस्य, रणेषु = सङ्ग्रामेषु, सारम्=बलम्, 'सारो बले स्थिरांशे चे'त्यमरः । जानामि तथापि परिशङ्कितः = शङ्काव्याप्तः, भीमस्य विजयः स्यान्न वेति । च अहमिति शेषः । बल- ज्ञाने न मया शङ्कनीयो भीमविजये इति भावः । क्वचित्, रणेष्वित्यत्र भुजयोरिति पाठः । भुजयोः = बाह्वोः, सारं जानामि तथापि परिशङ्कित इति विरुद्धमिदम् । अत्र शङ्काऽभावकारणस्य सारज्ञानस्य सत्त्वेऽपि शङ्कवत्त्वाद् विशेषोक्तिरलंकारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ४ ॥ अन्वयः — ( हे ) प्रिये, गुरूणाम्, बन्धूनाम्, क्षितिपतिसहस्रस्य, च, पुरः, नृप- सदसि, अस्माकम्, यः, अयम्, परिभवः, पुरा, अभूत्, तस्य, द्वितयम्, अपि, प्रायः, पारम्, गमयति, अद्य, नः, प्राणानाम्, क्षयः, वा, कुरुपतिपशोः, निधनम् ॥ ५ ॥ गुरूणामिति । (हे) प्रिये = द्रौपदि, गुरूणाम् = द्रोणभीष्मादीनाम्, बन्धूनाम् = युधिष्ठिर—पराक्रमी पुरुष का मन बिना किसी कारण के ही भयभीत होकर विचार करने में शिथिल पड़ गया है । गदा उठाकर तय्यार भीमसेन के भुजबल को युद्ध में मैं अच्छी तरह जानता हूँ तो भी मन अनेक प्रकार के संकल्पविकल्प में गोता लगा रहा है ॥ ४ ॥ (द्रौपदी को देखकर ) अयि क्षत्रियप्रवरे ? पूज्यप्रवरों, कुटुम्बियों तथा सहस्रों भूमि- पालों के समक्ष राजसभा में पहिले जो यह हम लोगों का अपमान हुआ है इसके पार दो ही