वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

मां दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबं रिपुं भाषसे। दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे मत्त्रासान्नृपशो ! विहाय समरं पङ्केऽधुना लीयसे ॥ ७ ॥ अपि च। भो मानान्ध, पाञ्चाल्या मन्युवह्निः स्फुटमुपशमितप्राय एव प्रसह्य प्रोन्मुक्तैः केशपाशैर्हंतपतिषु मया कौरवान्तःपुरेषु । मिति भावः। तत्रापि त्वं गदासहाय इत्याह = धत्से गदामिति। अद्यापि = इदानी- मपि, गदाम् = शस्त्रविशेषम्, धत्से = धारयसि, अस्तु गदा, रिपोरभावात्कथं योध्- व्यमित्यत आह - मामिति । माम् = भीमम, दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबम् दुःशासनस्य यत्कोष्णं मन्दोष्णं शोणितं तदेव सुरा मद्यं तेन क्षीवं मत्तम्, रिपुम् = 'शत्रुम्, भाषसे = ब्रवीषि। शान्तोऽहं कथं योत्स्य इत्यत आह--दर्पान्ध इति। मधु- कैटभद्विषि = मधुकैटभासुरशत्रौ, हरौ = कृष्णे, अपि, दर्पान्धः = उन्मत्तः सन्, उद्ध- तम् = उच्छृङ्खलं यथा स्यात्तदेवम्, चेष्टसे = व्यापारं करोषि, यः खल्वेतादृशलवति कृष्णेऽप्युद्धतः स कथं युद्धाद्विरतो भवेदिति भावः । हे नृपशो = नरेषु पशुतुल्यः । अधुना, मत्त्रासात् = मत्तो भयात्, समरम् विहाय = त्यक्त्वा, पङ्के = कर्दम, लीयसे - प्रच्छन्नो भवसि। अत्र तर्जनोद्वेजनाभ्यां द्युतिर्नाम सन्ध्यङ्गं तदुक्तं दर्पणे । 'तर्जनोद्वेजने प्रोक्ता द्युतिरिति ।' अत्रेन्दुकुलजन्मरूपोत्तमस्य पङ्कनिलयनरूपा- धर्मस्य च संघटनाद्वादिपमालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ७ ॥ अन्वयः - मया, प्रसह्य, हतपतिषु, कौरवान्तःपुरेषु, (नत्सु) [ अत एव ] प्रोन्मुक्तैः, केशपाशैः, पाञ्चाल्याः, क्रोधवह्निः, उपशमितप्रायः, एव, त्वया, भ्रातुः, दुःशासनस्य, उरसः, नवम्, असृक्, (मया) पीयमानम्, निरीक्ष्य, क्रोधात्, भीम- सेने, किम्, विहितम्, यत्, असमये, त्वया, अभिमानः, क्षतः ॥ ८ ॥ कौरवहननान्मम क्रोधस्तु शान्तः, अहङ्कारिणस्तव क्रोधः कथमसमये शान्त इत्याह - पाञ्चाल्या इति । मया = भीमेन प्रसह्य = हठात् हतपतिषु = हताः पतयो येषां तेषु, कौरवान्तःपुरेषु = कौरवाणाम् अन्तःपुराणि भूभुजां स्त्र्यगाराणि तेषु धृतराष्ट्र- पुत्रवधुषु वैधव्यं प्राप्तासु सतीष्वित्यर्थः । अत एव प्रोन्मुक्तैः = अवद्धैः, केशपाशैः = कच- अन्धे मधु और कैटभ के शत्रु विष्णु के अवतार भगवान् वासुदेव के विषय में असभ्यता का व्यवहार करते हो । ऐ नराधम ! मुझ से भयभीत होकर तथा युद्ध से पराङ्मुख होकर अब कीचड़ में आकर छिपे हो ॥ ७ ॥ और भी, हे मानान्ध ! कौरवरमणियों के पतिदेवों का मेरे द्वारा विनाश हो जाने पर उनके केशकलापों के खोल देने के कारण कृष्णा की क्रोधाग्नि प्रायः ठंडी पड़ चुकी है। तुम्हारे