वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २५७ भ्रातुर्दुःशासनस्य स्रवदसृगुरसः पीयमानं निरीक्ष्य । क्रोधात्किं भीमसेने विहितमसमये यस्त्वयाऽस्तोऽभिमानः ॥ ८ ॥ द्रौपदी-णाह, अवणीदो मे मण्णू जइ पुणो वि सुलहं दंसणं भविस्सदि । ( नाथ, अपनीतो मे मन्युर्यदि पुनरपि सुलभं दर्शनं भविष्यति । ) युधिष्ठिरः—कृष्णे, नामङ्गलानि व्याहर्तुमर्हस्यस्मिन्काले । भद्र, तत- स्ततः । समूहेः मृतभर्तृकाणां केशबन्धनस्य निषिद्धत्वादिति भावः । पाञ्चाल्याः = द्रौपद्याः क्रोधवह्निः = अग्नितुल्यक्रोधः, उपशमितप्रायः = शान्ततुल्यः 'प्रायो बाहुल्यतुल्ययोः' इति विश्वः । प्रायः पदप्रयोगात्तव वध एव केवलमवशिष्ट इति सूचितम् । एवेति- एवेत्यवधारणे । त्वया = दुर्योधनेन, भ्रातुः, दुःशासनस्य, भ्रातुरित्यनेनावश्यं प्रत्यु- पकारः कर्तव्य इति सूचितम् । स्रवत् = गलत्, असृक् = रुधिरम्, मया, पीयमानम्, कर्मणि पा धातोः शानच् । निरीक्ष्य = दृष्ट्वा, क्रोधात् = कोपाद्, भीमसेने=मयि, किम्, विहितम्=सम्पादितम् किं प्रत्यपकृतमित्यर्थः । न किमपीति भावः । यत् = यस्माद्धेतोः, असमये = अकाले अभिमानप्रदर्शनकाल इत्यर्थः । त्वया, अभिमानः = अहङ्कारः, अभिपूर्वकमनधातोर्घञ्प्रत्ययः । अस्तः = विनाशितः, असु क्षेपणे, तस्मात् क्तप्रत्ययः 'अस्य विभाषे'ति नेट् । युद्धकरणसमये कथं पलायित इति भावः । अत्र क्रोधवह्निरित्यत्र लुप्तोपमाऽलङ्कारः । स्रग्धरा छन्दः ॥ ८ ॥ अपनीतः = दूरीकृतः, मन्युः = कोपः, यदि = चेत्, सुलभम् = सुखेन प्राप्यम्, एतेनावश्यमेव ते विजयः स्यादिति सूचितम् । यदि शब्दप्रयोगात्सन्दिग्धां द्रौपदीं मत्वाऽह-कृष्ण इति । कृष्णे = द्रौपदि, अमङ्गलानि = अशुभसंभावनाप्रतिपादकशब्दान्, व्याहर्तुम् = भाषितुम् न, अर्हसि= योग्याऽसि । भाई दुःशासन के वक्षःस्थल से क्षरण करते हुए रक्त का पान करना देखकर तुमने क्रोध से भीमसेन का क्या [ अनिष्ट ] किया ? और समय के पहिले ही तुमने अभिमान को चले जाने दिया है' ॥ ८ ॥ द्रौपदी-नाथ ! मेरा क्रोध शान्त हो गया परन्तु बिना किसी प्रयास के फिर भी दर्शन प्राप्त हो । युधिष्ठिर-पाञ्चालि ! इस समय अमङ्गल वाणी मुख से न निकालिए ! सौम्य [ पाञ्चालक ], फिर क्या हुआ ? १७ वे०