भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 274, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 274

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २५५ सकलदिक्प्रपूरितातिरिक्तमुद्भ्रान्तसलिलचारिचक्रं त्रासोद्धतनक्रमा- लोड्य सरःसलिलं भैरवं च गर्जित्वा कुमारवृकोदरेणाभिहितम्—अरे रे वृथाप्रख्यापितालीकपौरुषाभिमानिन्, पाञ्चालराजतनयाकेशाम्बरा- कर्षणमहापाकिन्, जन्मेन्दोर्विमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां आकर्ण्य, इत्यन्वयः। सकलदिक्प्रपूरितेत्यादिविशेषणानि सरःसलिले गर्जने च प्रत्येक- मनुयान्ति तथाहि- सरःसलिलपक्षे—सकलदिक्प्रपूरितातिरिक्तम् = सकलानां दिशां यत्प्रपूरितं प्रभरणं तस्माद् अतिरिक्तम् समधिकम्, एतावन्ति तत्र जलानि सन्ति येषां निखिलदिशां भरणेनापि निःशेषो न स्यात्. एतेनातिगाम्भीर्यं द्योतितम्। गर्जन- पक्षे-सकला दिशः प्रपूरिता येन तत् सकलदिक्प्रपूरितं तस्मादतिरिक्तम् अवशिष्टम्, उद्भ्रान्तसकलसलिलचारिचक्रम् = सलिले चरन्तीति सलिलचारिणः मकरादयः तेषां सकलानां चक्रम् समूहः तद् उद्भ्रान्तम् उद्विग्नं यस्मिन्, गर्जनपक्षे येन तत्। 'उद्वेग उद्भ्रमे' इत्यमरः। त्रासोद्धतनक्रमू=त्रासेन भयेनोद्धतः इतस्ततः सञ्चरणशीलः नक्रो यस्मिन्, गर्जनपक्षे यस्मात् तत्, सरःसलिलम् = सरोवरजलम् आलोडितम् = सम्प्रविखण्डितम्, कुमारवृकोदरेण भैरवम् = भीषणम्, गर्जित्वा = सन्तर्ज्य, अभि- हितम् = उक्तं च। वृथाप्रख्यापितालीकपौरुषाभिमानिन् = वृथा व्यर्थं प्रख्यापितं प्रवेदितम् अलीकम् अनृतम् पौरुषं पराक्रमम् अभिमन्यते तत्सम्बोधने। अन्वयः— विमले, इन्दोः, कुले, जन्म, व्यपदिशसि, अद्यापि, गदाम्, धत्से, माम्, दुश्शासनकण्ठशोणितसुराक्षीवम्, रिपुम्, भाषसे, मधुकैटभद्विषि, हरौ, अपि, दर्पान्धः, उद्धतम्, चेष्टसे, ( हे ) नृपशो, अधुना, मन्त्रासात् पङ्के लीयसे ॥ ७ ॥ उत्तमवंशजस्य समरत्यागादिरूपनिन्दितकर्मयुक्तमित्याह—जन्मेन्दोरिति। विमले = दोषरहिते, इन्दोः = चन्द्रस्य, कुले = वंशे, जन्म उत्पत्तिम्, व्यपदि- शसि = कथयसि, चन्द्रवंशियोऽहमिति कथयसि, युद्धभयान्निलीनश्च भवसीत्ययुक्त- बलराम के भ्राता श्रीकृष्ण के इस वाक्य को सुनकर भीमसेन ने उस कासार के जल को आलोडित कर दिया जिससे उसका जल चारों दिशाओं को पूर्ण करके आगे बह चला। सम्पूर्ण जलचर पक्षी विकल हो गये। मगर-घड़ियाल व्यग्र हो उठे। पुनः भीमसेन ने भीषण गर्जन करते हुए कहा, 'अरे रे मिथ्या बल और पराक्रम का अहङ्कार करने वाले तथा द्रौपदी के केश और वस्त्र के आकर्षण करने के कारण महापातकी दुर्योधन ! अपना जन्म विमल चन्द्रवंश में कह रहे हो। अब भी तुम्हारे हाथ में गदा है। दुःशासन के ईषदूष्ण रक्त रूपी मदिरा से मत्त मुझे शत्रु कह रहे हो, अहङ्कार से