वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २५५ सकलदिक्प्रपूरितातिरिक्तमुद्भ्रान्तसलिलचारिचक्रं त्रासोद्धतनक्रमा- लोड्य सरःसलिलं भैरवं च गर्जित्वा कुमारवृकोदरेणाभिहितम्—अरे रे वृथाप्रख्यापितालीकपौरुषाभिमानिन्, पाञ्चालराजतनयाकेशाम्बरा- कर्षणमहापाकिन्, जन्मेन्दोर्विमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां आकर्ण्य, इत्यन्वयः। सकलदिक्प्रपूरितेत्यादिविशेषणानि सरःसलिले गर्जने च प्रत्येक- मनुयान्ति तथाहि- सरःसलिलपक्षे—सकलदिक्प्रपूरितातिरिक्तम् = सकलानां दिशां यत्प्रपूरितं प्रभरणं तस्माद् अतिरिक्तम् समधिकम्, एतावन्ति तत्र जलानि सन्ति येषां निखिलदिशां भरणेनापि निःशेषो न स्यात्. एतेनातिगाम्भीर्यं द्योतितम्। गर्जन- पक्षे-सकला दिशः प्रपूरिता येन तत् सकलदिक्प्रपूरितं तस्मादतिरिक्तम् अवशिष्टम्, उद्भ्रान्तसकलसलिलचारिचक्रम् = सलिले चरन्तीति सलिलचारिणः मकरादयः तेषां सकलानां चक्रम् समूहः तद् उद्भ्रान्तम् उद्विग्नं यस्मिन्, गर्जनपक्षे येन तत्। 'उद्वेग उद्भ्रमे' इत्यमरः। त्रासोद्धतनक्रमू=त्रासेन भयेनोद्धतः इतस्ततः सञ्चरणशीलः नक्रो यस्मिन्, गर्जनपक्षे यस्मात् तत्, सरःसलिलम् = सरोवरजलम् आलोडितम् = सम्प्रविखण्डितम्, कुमारवृकोदरेण भैरवम् = भीषणम्, गर्जित्वा = सन्तर्ज्य, अभि- हितम् = उक्तं च। वृथाप्रख्यापितालीकपौरुषाभिमानिन् = वृथा व्यर्थं प्रख्यापितं प्रवेदितम् अलीकम् अनृतम् पौरुषं पराक्रमम् अभिमन्यते तत्सम्बोधने। अन्वयः— विमले, इन्दोः, कुले, जन्म, व्यपदिशसि, अद्यापि, गदाम्, धत्से, माम्, दुश्शासनकण्ठशोणितसुराक्षीवम्, रिपुम्, भाषसे, मधुकैटभद्विषि, हरौ, अपि, दर्पान्धः, उद्धतम्, चेष्टसे, ( हे ) नृपशो, अधुना, मन्त्रासात् पङ्के लीयसे ॥ ७ ॥ उत्तमवंशजस्य समरत्यागादिरूपनिन्दितकर्मयुक्तमित्याह—जन्मेन्दोरिति। विमले = दोषरहिते, इन्दोः = चन्द्रस्य, कुले = वंशे, जन्म उत्पत्तिम्, व्यपदि- शसि = कथयसि, चन्द्रवंशियोऽहमिति कथयसि, युद्धभयान्निलीनश्च भवसीत्ययुक्त- बलराम के भ्राता श्रीकृष्ण के इस वाक्य को सुनकर भीमसेन ने उस कासार के जल को आलोडित कर दिया जिससे उसका जल चारों दिशाओं को पूर्ण करके आगे बह चला। सम्पूर्ण जलचर पक्षी विकल हो गये। मगर-घड़ियाल व्यग्र हो उठे। पुनः भीमसेन ने भीषण गर्जन करते हुए कहा, 'अरे रे मिथ्या बल और पराक्रम का अहङ्कार करने वाले तथा द्रौपदी के केश और वस्त्र के आकर्षण करने के कारण महापातकी दुर्योधन ! अपना जन्म विमल चन्द्रवंश में कह रहे हो। अब भी तुम्हारे हाथ में गदा है। दुःशासन के ईषदूष्ण रक्त रूपी मदिरा से मत्त मुझे शत्रु कह रहे हो, अहङ्कार से

मां दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबं रिपुं भाषसे। दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे मत्त्रासान्नृपशो ! विहाय समरं पङ्केऽधुना लीयसे ॥ ७ ॥ अपि च। भो मानान्ध, पाञ्चाल्या मन्युवह्निः स्फुटमुपशमितप्राय एव प्रसह्य प्रोन्मुक्तैः केशपाशैर्हंतपतिषु मया कौरवान्तःपुरेषु । मिति भावः। तत्रापि त्वं गदासहाय इत्याह = धत्से गदामिति। अद्यापि = इदानी- मपि, गदाम् = शस्त्रविशेषम्, धत्से = धारयसि, अस्तु गदा, रिपोरभावात्कथं योध्- व्यमित्यत आह - मामिति । माम् = भीमम, दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबम् दुःशासनस्य यत्कोष्णं मन्दोष्णं शोणितं तदेव सुरा मद्यं तेन क्षीवं मत्तम्, रिपुम् = 'शत्रुम्, भाषसे = ब्रवीषि। शान्तोऽहं कथं योत्स्य इत्यत आह--दर्पान्ध इति। मधु- कैटभद्विषि = मधुकैटभासुरशत्रौ, हरौ = कृष्णे, अपि, दर्पान्धः = उन्मत्तः सन्, उद्ध- तम् = उच्छृङ्खलं यथा स्यात्तदेवम्, चेष्टसे = व्यापारं करोषि, यः खल्वेतादृशलवति कृष्णेऽप्युद्धतः स कथं युद्धाद्विरतो भवेदिति भावः । हे नृपशो = नरेषु पशुतुल्यः । अधुना, मत्त्रासात् = मत्तो भयात्, समरम् विहाय = त्यक्त्वा, पङ्के = कर्दम, लीयसे - प्रच्छन्नो भवसि। अत्र तर्जनोद्वेजनाभ्यां द्युतिर्नाम सन्ध्यङ्गं तदुक्तं दर्पणे । 'तर्जनोद्वेजने प्रोक्ता द्युतिरिति ।' अत्रेन्दुकुलजन्मरूपोत्तमस्य पङ्कनिलयनरूपा- धर्मस्य च संघटनाद्वादिपमालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ७ ॥ अन्वयः - मया, प्रसह्य, हतपतिषु, कौरवान्तःपुरेषु, (नत्सु) [ अत एव ] प्रोन्मुक्तैः, केशपाशैः, पाञ्चाल्याः, क्रोधवह्निः, उपशमितप्रायः, एव, त्वया, भ्रातुः, दुःशासनस्य, उरसः, नवम्, असृक्, (मया) पीयमानम्, निरीक्ष्य, क्रोधात्, भीम- सेने, किम्, विहितम्, यत्, असमये, त्वया, अभिमानः, क्षतः ॥ ८ ॥ कौरवहननान्मम क्रोधस्तु शान्तः, अहङ्कारिणस्तव क्रोधः कथमसमये शान्त इत्याह - पाञ्चाल्या इति । मया = भीमेन प्रसह्य = हठात् हतपतिषु = हताः पतयो येषां तेषु, कौरवान्तःपुरेषु = कौरवाणाम् अन्तःपुराणि भूभुजां स्त्र्यगाराणि तेषु धृतराष्ट्र- पुत्रवधुषु वैधव्यं प्राप्तासु सतीष्वित्यर्थः । अत एव प्रोन्मुक्तैः = अवद्धैः, केशपाशैः = कच- अन्धे मधु और कैटभ के शत्रु विष्णु के अवतार भगवान् वासुदेव के विषय में असभ्यता का व्यवहार करते हो । ऐ नराधम ! मुझ से भयभीत होकर तथा युद्ध से पराङ्मुख होकर अब कीचड़ में आकर छिपे हो ॥ ७ ॥ और भी, हे मानान्ध ! कौरवरमणियों के पतिदेवों का मेरे द्वारा विनाश हो जाने पर उनके केशकलापों के खोल देने के कारण कृष्णा की क्रोधाग्नि प्रायः ठंडी पड़ चुकी है। तुम्हारे

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २५७ भ्रातुर्दुःशासनस्य स्रवदसृगुरसः पीयमानं निरीक्ष्य । क्रोधात्किं भीमसेने विहितमसमये यस्त्वयाऽस्तोऽभिमानः ॥ ८ ॥ द्रौपदी-णाह, अवणीदो मे मण्णू जइ पुणो वि सुलहं दंसणं भविस्सदि । ( नाथ, अपनीतो मे मन्युर्यदि पुनरपि सुलभं दर्शनं भविष्यति । ) युधिष्ठिरः—कृष्णे, नामङ्गलानि व्याहर्तुमर्हस्यस्मिन्काले । भद्र, तत- स्ततः । समूहेः मृतभर्तृकाणां केशबन्धनस्य निषिद्धत्वादिति भावः । पाञ्चाल्याः = द्रौपद्याः क्रोधवह्निः = अग्नितुल्यक्रोधः, उपशमितप्रायः = शान्ततुल्यः 'प्रायो बाहुल्यतुल्ययोः' इति विश्वः । प्रायः पदप्रयोगात्तव वध एव केवलमवशिष्ट इति सूचितम् । एवेति- एवेत्यवधारणे । त्वया = दुर्योधनेन, भ्रातुः, दुःशासनस्य, भ्रातुरित्यनेनावश्यं प्रत्यु- पकारः कर्तव्य इति सूचितम् । स्रवत् = गलत्, असृक् = रुधिरम्, मया, पीयमानम्, कर्मणि पा धातोः शानच् । निरीक्ष्य = दृष्ट्वा, क्रोधात् = कोपाद्, भीमसेने=मयि, किम्, विहितम्=सम्पादितम् किं प्रत्यपकृतमित्यर्थः । न किमपीति भावः । यत् = यस्माद्धेतोः, असमये = अकाले अभिमानप्रदर्शनकाल इत्यर्थः । त्वया, अभिमानः = अहङ्कारः, अभिपूर्वकमनधातोर्घञ्प्रत्ययः । अस्तः = विनाशितः, असु क्षेपणे, तस्मात् क्तप्रत्ययः 'अस्य विभाषे'ति नेट् । युद्धकरणसमये कथं पलायित इति भावः । अत्र क्रोधवह्निरित्यत्र लुप्तोपमाऽलङ्कारः । स्रग्धरा छन्दः ॥ ८ ॥ अपनीतः = दूरीकृतः, मन्युः = कोपः, यदि = चेत्, सुलभम् = सुखेन प्राप्यम्, एतेनावश्यमेव ते विजयः स्यादिति सूचितम् । यदि शब्दप्रयोगात्सन्दिग्धां द्रौपदीं मत्वाऽह-कृष्ण इति । कृष्णे = द्रौपदि, अमङ्गलानि = अशुभसंभावनाप्रतिपादकशब्दान्, व्याहर्तुम् = भाषितुम् न, अर्हसि= योग्याऽसि । भाई दुःशासन के वक्षःस्थल से क्षरण करते हुए रक्त का पान करना देखकर तुमने क्रोध से भीमसेन का क्या [ अनिष्ट ] किया ? और समय के पहिले ही तुमने अभिमान को चले जाने दिया है' ॥ ८ ॥ द्रौपदी-नाथ ! मेरा क्रोध शान्त हो गया परन्तु बिना किसी प्रयास के फिर भी दर्शन प्राप्त हो । युधिष्ठिर-पाञ्चालि ! इस समय अमङ्गल वाणी मुख से न निकालिए ! सौम्य [ पाञ्चालक ], फिर क्या हुआ ? १७ वे०

२५८ वेणीसंहारं नाटकं पाञ्चालकः — नतश्चैवं भाषमाणेन वृकोदरेणावतीर्य वीर्यक्रोधोद्धतभ्रमि- तभीषणगदापाणिना सहसैवोलङ्घिततीरमुत्सन्ननलिनमाविद्धमूर्च्छितग्राह- मुद्भ्रान्तसमस्तशकुन्तमतिभैरवरवभ्रमितवारिचयमायतमपि तत्सरः समन्तादालोडितम् । युधिष्ठिरः — भद्र, तथाऽपि किं नोत्थितः ? पाञ्चालकः — देव, एवम् = अरे रे धृष्टेत्यादि, भाषमाणेन = ब्रुवता, वृकोदरेण = भीमेन, अवतीर्य= सरसि प्रविश्य वीर्यक्रोधोद्धतभ्रमितभीषणगदापाणिना = वीर्यक्रोधाभ्याम् उद्धता उच्छृङ्खलीकृता अत एव भ्रमिता भीषणा दारुणा गदा पाणौ येन तेन 'भीषणं रसे शल्लक्यां ना गाढे दारुणे त्रिषु' इति विश्वः । सहसैव = झटित्येव । उल्लङ्घिततीर- मित्यादि, सरसि, आलोडनक्रियायां चान्वेति । उल्लङ्घिततीरम् = उल्लङ्घितम् अति- क्रान्तं तीरं येन तत्, उत्सन्ननलिनम् = उत्सन्नं विनष्टं नलिनं कमलं यस्य, पक्षे उत्सन्नं विनाशितं नलिनं येन अन्तर्भावितण्यर्थः । अस्मिन्पक्षे उत्सन्नं विनष्टमित्यर्थस्तु न युक्तस्तथा सति धातोर्अकर्मकत्वप्रत्ययात्कर्मणि क्तप्रत्यय नुपपत्तेर्नेति तृतीयान्तमनुप- पन्नं स्यात् । आविद्धमूर्च्छितग्राहम् = आविद्धः सन्ताडितोऽत एव मूर्च्छितो ग्राहः यस्मिन् तत्, पक्षे मूर्च्छितश्चासौ ग्राह इति मूर्च्छितग्राहः स आविद्धो येन तत् उद्भ्रान्त- समस्तशकुन्तम् = उड्डीननिखिलखगम्, पक्षे उद्विग्ननिखिलखगम्, अतिभैरवम्= अतिभयानकम्, रवभ्रमितवारिचयम् = रवेन, भ्रमितोऽनवस्थितो वारिचयः जलसमूहो यत्र, पक्षे रवेन भ्रमितो चूर्णितो वारिचयो येन तत्, आयतम् = दीर्घम्, अपि, सरः, समन्तात्, आलोडितम् = मथितम् । किमिति—किं शब्दः प्रश्ने । उत्थितः, दुर्योधन इति शेषः । पाञ्चालक—महाराज इस प्रकार कहते हुए भीमसेन ने नीचे उतर कर क्रोध के कारण उच्छृङ्खलतापूर्वक मुद्गर की तरह गदा हाथ में लेकर अच्छी तरह घुमाकर उस लम्बे चौड़े महान् सरोवर को भी उन्मथित कर दिया जिससे वह [सरोवर] एकाएक तट से आगे बढ़ गया । कमलों का वन उखड़ कर नष्ट भ्रष्ट होने लगा । उसमें रहने वाले घड़ियाल प्रक्षिप्त होकर चेतनारहित हो गये । उनमें विचरने वाले पक्षी तथा मत्स्य व्याकुल हो गए । अत्यन्त भीषण शब्द से जलराशि भ्रमण करने लगी । युधिष्ठिर—सौम्य, तब भी वह क्या नहीं उठा ? पाञ्चालक—महाराज !

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २४९ त्यक्त्वोत्थितः सरभस सरसः स मूल- मुद्भूतकोपदहनोग्रविषस्फुलिङ्गः । आयस्तभीमभुजमन्दरवेल्लनाभिः क्षीराम्बुधेः सुमथितादिव कालकूटः ॥ ९ ॥ युधिष्ठिरः - साधु सुक्षत्रिय, साधु । द्रौपदी - पडिवण्णो समरो ण वा । ( प्रतिपन्नः समरो न वा । ) पाञ्चालकः-उत्थाय च तस्मात्सलिलाशयात्करयुगलोत्तम्भिततोरणी- अन्वयः सरसः, मूलम्, सरभसम् त्यक्त्वा, उद्भूतकोपदहनोग्रविषस्फुलिङ्गः, सः, आयस्तभीमभुजमन्दरवेल्लनाभिः, सुमथितात्, क्षीराम्बुधेः, कालकूटः, इव उत्थितः ॥ ९ ॥ भीमस्योत्कटवचनेन क्रुद्धो भूत्वोत्थित इत्याह—त्यक्त्वोत्थित इति । सरसः = सरोवरस्य, मूलम् = अन्तस्तलम्, सरभसम् = सवेगम्, त्यक्त्वा = विहाय, उद्भूत- कोपदहनोग्रविषस्फुलिङ्गः = उद्भूतः आविर्भूतः कोप एव दहनः अग्निः स उद्भूत- कोपदहनः 'स एवोग्रविषम्, उत्कटगरलम् तस्य स्फुलिङ्गः, आयस्तभीमभुजमन्दर- वेल्लनाभिः-आयस्तभीमभुजौ दीर्घभीमसेनबाहू एव मन्दरः मन्दरपर्वतः तस्य वेल्लनाः सञ्चलनानि ताभिः' मथितात्, क्षीराम्बुधे = क्षीरसमुद्रात्, कालकूटः = महाविषम्, इव, उत्थितः = बहिर्निःसृतः । यथा समुद्रमथनात्कालकूटो निःसृतस्तथैव सरोवरम- थनाद् दुर्योधनो निःसृत इति भावः । अत्र रूपकमुपमा चालङ्कारौ । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ९ ॥ समरः = सङ्ग्रामः, प्रतिपन्न = प्राप्त आरब्ध इत्यर्थः । तस्मात्, सलिलाशयात् = सलिलस्य आशयात् आश्रयात्, जलाशयादित्यर्थः । सरस इति यावत् । उत्थाय = निःसृत्य करयुगलोत्तम्भिततोरणीकृतभीमगदः = करयुगलेन हस्तद्वयेन उत्तम्भिता उत्तोलिता तोरणीकृता बहिर्द्वारसदृशसम्पादिता भीमा भयजनिका गदा येन सः, तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारमित्यमरः । कथयन्नित्थम् = वह दुर्योधन, जिससे क्रोधाग्नि के बढ़ जाने के कारण विष की चिनगारियाँ झर रही थीं, शीघ्र ही बड़ी तत्परता से विशाल भीम की भुजारूपी मन्दराचल के भ्रमण करने के कारण क्षीरसागर से निकले हुए कालकूट के समान बाहर निकल पड़ा ॥ ९ ॥ युधिष्ठिर - साधु क्षत्रियप्रवर ! साधु । द्रौपदी-युद्ध प्रारम्भ हुआ अथवा नहीं ? पाञ्चालक-वह उस जलाशय से उठकर दोनों हाथों से भीषण गदा उठाकर घुमाता हुआ कहने लगा, अरे रे ! वायुनन्दन ! क्या दुर्योधन को भय से छिपा हुआ समझते हो

कृतभीमगदः कथयति स्म-'अरे रे मारुते, किं भवतः भयेन प्रलीनं दुर्योधनं मन्यते भवान् ? मूढ, अनिहतपाण्डुपुत्रः प्रकाशं लज्जमानो विश्रामितुमद्यध्य- वसितवानस्मि पातालम् ।' एवं चोक्ते वासुदेवकिरीटिभ्यां द्वावप्यन्तःसलि- लं निषिद्धसमरारम्भौ स्थलमुत्तारितौ । आसीनश्च कौरवराजः क्षितितले गदां निक्षिप्य विशीर्णरथसहस्रं निहतकुरुशतगजवाजिनरसहस्रकलेवर- संमर्दसम्पतितगृध्रकङ्कजम्बूकमुत्सन्नसुयोधनबलमस्मद्वीरमुक्तसिंहनादसंवा- अकथयत् 'लट् स्मे' इति प्रयोगे भूते लट् । किमकथयदित्याह - मारुत इति । भवतः = भीमात्, भयेन = भीत्या, प्रलीनम् = प्रच्छन्नम्, दुर्योधनम् = माम्, मन्यते । नाहं त्वद्भयादत्र स्थितः किन्त्वन्यत्कारणमिति भावः । तदेवाह - मूढ अनिहतेति । मूढ = अज्ञ, अनिहतपाण्डुपुत्रः = अविनाशितपाण्डवः, प्रकाशम् = सर्वसमक्षम् । विश्रमितुम् = विश्रामं कर्तुम्, पातालम् = नागलोकम् 'पातालं नाग- लोके स्यादि'ति मेदिनी । अध्यवसितवान् = गतवान्, अस्मि, यद्यपि 'उत्साहोऽध्य- वसायः स्यादि'त्यमराद् अध्यवपूर्वकसोधातोत्साहोऽर्थस्तथापि धातूनामनेकार्थ- त्वात्, तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणया वाऽत्र गतिरर्थः । अन्तःसलिलम् = सलिलस्य अन्तः मध्ये वासुदेवकिरीटिभ्याम् = कृष्णार्जुनाभ्याम्, निषिद्धसमरारम्भो = निषिद्धः निवारितः समरारम्भः सङ्ग्रामप्रारम्भः ययोः तौ, स्थलम् = जलादुपरिदेशम्, उत्ता- रितौ = आनीतौ । क्षितितले = भूतले, आसीनः = उपविष्टः । निक्षिप्य = संस्थाप्य, निहतकुरुशतगजवाजिनरसहस्रकलेवरसंमर्दसम्पतितगृध्रकङ्कजम्बूकम् = कुरूणां शतं कुरुशतं गजवाजिनराणां सहस्राणि गजवाजिनरसहस्राणि तानि च निहतानि तेषां कलेवराणां यः सम्मर्दः सङ्घट्टः तत्र सम्पतिताः निपतिताः गृध्रकङ्कजम्बूकाः गृध्रलोह- पृष्ठशृगाला यस्मिन् तत् । एतानि सर्वाणि सङ्ग्रामस्थानस्य विशेषणानि । 'लोह- पृष्ठस्तु कङ्कः स्यादि'त्यमर ! उत्सन्नसुयोधनबलम् = विनष्टदुर्योधनसेन्यम्, अस्मद्वीर- मुक्तसिंहनादसंवलिततूर्यघोषम् = अस्मद्वीरैर्मुक्तो यः सिंहनादः तेन संवलितः सम्मिश्रः तूर्यघोषः वाद्यविशेषशब्दो यत्र तत्, अमित्रबान्धवम् = अमित्रस्य शत्रोः बान्धवः यत्र तत् कौरवसङ्ग्रामस्थानम्, अवलोक्य = दृष्ट्वा, अस्य पूर्वोक्तिकौरवराज इत्य- 'मूर्ख ! मैं पाण्डुकुमारों को नहीं मार सका अतएव प्रकटरूप से लज्जित होता हुआ विश्राम करने के लिए पाताल का आश्रय लिया हूँ' इस प्रकार दुर्योधन के उत्तर देने पर भगवान् वासुदेव और अर्जुन ने जल के भीतर युद्ध करने से उन दोनों को रोककर स्थल भाग पर कर दिया । कौरवाधिपति दुर्योधन ने पृथ्वी पर अपनी गदा फेंक दी और यह देख कर कि रणभूमि में हजारों रथ टूट-फूट कर पड़े हुए हैं, मरे हुए सौ कौरव, हाथी, घोड़े और हजारों मनुष्यों की लाशों के ढेर पर गीध, कङ्काल और शृगालादि गिर रहे हैं, उस

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २६१

लिततूर्यघोषममित्रबान्धवमकोरवं रणस्थानमवलोक्यायतमुष्णं च निःश्वसि- तवान् । ततश्च वृकोदरेणाभिहितम् 'अयि भोः कौरवराज, कृतं बन्धु- नाशदर्शनमन्युना । मैवं विषादं कृथाः, पर्याप्ताः पाण्डवा, समरायाहन्- सहाय' इति । पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन ! । दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ॥ १० ॥ इत्थं श्रुत्वाऽसूयान्वितां दृष्टिं कुमारयोर्निक्षिप्योक्तवान्धार्तराष्ट्रः । तेनान्वयः । आयतम् = दीर्घम् । निःश्वसितवान् = श्वासमधारयत् । बन्धुनाशदर्शन- मन्युना=बान्धवानामावलोकनजन्यक्रोधेन, 'मन्युर्दन्ये कृतौ क्रुधि'इत्यमर । कृतम् = व्यर्थम्, पाण्डवाः, पर्याप्ताः = ससहायाः, अहम्, असहाय, समराय, इति एवं विषादं मा कृथा इत्यन्वयः । अन्वयः-( हे ) सुयोधन !, अस्माकम्, पञ्चानाम् ( मध्ये ) यम्, सुयोधम्, मन्यसे, तेन ( सह ) दंशितस्य, आत्तशस्त्रस्य, ते, रणोत्सवः अस्तु ॥ १० ॥ कथं न विषादः करणीय इत्याह - पञ्चानामिति । हे सुयोधन ! = सुखेन युध्यते स सुयोधनः तत्सम्बोधने, सुयोधन इत्यर्थः । एतेन त्वया सह युद्धकरणमतीव सुलभमत एकाकिनेव केनापि योद्धव्यमिति सूचितम् । अस्माकं = पाण्डवानाम्, पञ्चानाम्, मध्ये, यम्, सुयोधं = सुखेन योधयितुं योग्यम्, मन्यसे = अवगच्छसि, तेन सह, दंशितस्य = धृतवर्मणः, धृतकवचस्येत्यर्थः । 'दंशः कीटविशेषे च वर्मदंशनयोः पुमानि'ति मेदिनी । आत्तशस्त्रस्य = गृहीतायुधस्य, ते = तव, रणोत्सवः = रण एवोत्सवः अस्तु । अत्र निरङ्गरूपकमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं छन्दः-'युजोश्चतुर्थतो येन पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितमि'ति लक्षणात् ॥ १० ॥ ( सुयोधन ) की सेना वहाँ से भागकर चली गई है, हमारे ( पाण्डव के ) वीरों के हुंकार- नाद से रणभेरी का नाद मिश्रित हो रहा है, उनके बान्धवों में से कोई भी कौरव नहीं है और जो लोग वहाँ हैं वे भी उनके शत्रुदल के ही बन्धु बान्धव हैं, उष्ण और दीर्घ निश्वास लिया । इसके अनन्तर भीम ने कहा, 'अये कौरवों के मुकुट ! कुटुम्बियों का नाश देखकर क्रुद्ध होने से कोई लाभ नहीं । 'हम लोग ( पाण्डव ) युद्ध के लिए पर्याप्त हैं और तू ( दुर्योधन ) अकेला है' इस प्रकार का खेद भी न करो । ऐ सुयोधन, इन पाँचों व्यक्तियों में से जिससे युद्ध करना अभीष्ट समझते हो कवच पहन लो और हाथ में शस्त्र लेकर उससे युद्ध होने दो ॥ १० ॥ इस बात को सुनकर दुर्योधन ने घृणा की दृष्टि से दोनों कुमारों (अर्जुन और भीम) को देखकर कहा-

२६२ वेणीसंहारं नाटकं

कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम । अप्रियोऽपि प्रियो योद्धुं त्वमेव प्रियसहसः ॥ ११ ॥ इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसङ्ग्रामौ विचित्रविभ्रमभ्रमितगदापरिघभासुरभुजदण्डौ मण्डलैर्विचरितुमारेभौ भीमदुर्योधनौ । अहं च देवेन चक्रपाणिनादेवसकाशमनुप्रेषितः । आह च

अन्वयः—कर्णदुःशासनवधात, मम, युवाम् तुल्यो, एव, (तथापि) अप्रियः, अपि, प्रियसहसः, त्वम्, एव, योद्धुम् प्रियः ॥ ११ ॥ त्वयैव योद्धव्यमित्याह कर्णेति । कर्णदुःशासनवधात् = राधेयमदनुजहननात्, मम = दुर्योधनस्य, युवां = भीमार्जुनौ, तुल्यौ = समौ, एव शत्रू इति शेषः । भीमोऽ- नुजस्य हन्ता, अर्जुनो मित्रस्यात उभावपि तुल्यापराधिनौवत्याशयः । तथापि 'भवन्ति भव्येषु च पक्षपाता' इतिन्यायात्, अप्रियः = शत्रुः, अपि, यतः प्रियसहसः= प्रियः साहसो यस्य सः, त्वम् = भीमः योद्धुम्, प्रियः = इष्टः, असि । अत्र विरोधा- भासोऽलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं छन्द ॥ ११ ॥ परस्परक्रोधाक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसंग्रामौ = अन्योन्यकोपेन य आक्षेपः निन्दा तेन यः परुषवाग्भिः कर्कशवचनैः, 'अहं त्वां हनिष्यामि, मत्तस्तव वधः स्यादि-' त्यादिरूपाभिः कलहः विग्रहः तेन प्रस्तावितः प्रसञ्जितो घोरसङ्ग्रामो याभ्यां तौ, विचित्रविभ्रमभ्रमितगदापरिघभासुरभुजदण्डौ = विचित्रविभ्रमोऽद्भुतभ्रमणं तेन भ्रमितो यो गदापरिघः परिघनामाकालतुल्यगदा तेन भासुरौ शोभमानौ भुजदण्डौ दण्डतुल्यदीर्घबाहू ययोः तौ । 'चित्रगदापरिघभासुरभुजभरौ' इतिपाठे तु चित्रः अद्भुतो यो गदापरिघः तेन भासुरौ यौ भुजौ, विभर्तीति भरः पचाद्यच्प्रत्ययः । तयोर्भरः धारयिता, तौ । भीमदुर्योधनौ, मण्डलैः = चक्राकारैः, विचरितुम् = भ्रमितुम् आरब्धौ । चक्रपाणिना = चक्रं पाणौ यस्य तेन, एतेन यत्थकधारी अतस्तस्य सन्दे- शोऽप्यथाभवितुं नार्हतीति ध्वनितम् । देवसकाशं = भवत्सविधे, अनुप्रेषितः = प्रहितः । देवकीनन्दन = कृष्णः, अपर्युषितप्रतिज्ञे=अपर्युषितां परदिने सम्पादयितुमयोग्या प्रति- ज्ञा दुर्योधनवधरूपा यस्य तस्मिन् मारुतौ = भीमसेने, कौरवराजे = दुर्योधने,

'कर्ण और दुश्शासन के वध से (यद्यपि) तुम दोनों मेरे लिए समान ही हो। तथापि शत्रु होते हुए भी तुम साहसी हो अतः तुम्हीं से युद्ध करना मैं अभीष्ट समझता हूँ ॥११॥ यह कहकर एक दूसरे को क्रोधपूर्वक निन्दायुक्त कटुवचनों के प्रयोग से बिकट युद्ध- प्रारम्भ करके विलक्षण ढंग से घुमाते हुए गदा के प्रकाश से जिनके भुजदण्ड अनुरंजित हो रहे थे वे भीम और दुर्योधन मण्डलाकार (युद्ध की गतिविशेष) से घूमने लगे (फाया काटने लगे) और मैं चक्रधारी भगवान् वासुदेव के द्वारा आप (युधिष्ठिर) के समीप भेजा

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २६३ देवो देवकीनन्दनः । अपर्युषितप्रतिज्ञे च मारुतौ प्रनष्टे कौरवराजे महाना- सीन्नो विषादः । सम्प्रति पुनर्भीमसेनेनासादिते सुयोधने निष्कण्टकीभूतं भुवनतलं परिकलयतु भवान् । अभ्युदयोचिताश्चानवरतमङ्गलसमारम्भाः प्रवर्त्यन्ताम् । कृतं सन्देहेन । पूर्यन्तः सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते कृष्णाऽत्यन्तचिरोज्झिते च कबरीबन्धे करोतु क्षणम् । रामे घोरकुठारभासुरकरे क्षत्रद्रुमाच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ॥ १२ ॥ प्रनष्टे=अदर्शनं प्राप्ते, सति, नः = अस्माकम्, महान् विषादः = खेदः, आसीदित्य- न्वयः । आसादिते = प्राप्ते, भुवनतलम्, निष्कण्टकीभूतम् = असपत्नीभूतम् शत्रुरहित- मित्यर्थः । परिकलयतु = अवगच्छतु, भवान् = युधिष्ठिरः । अभ्युदयोचिता = उन्नत्य- नुकूला, अनवरतमङ्गलसमारम्भा = सततं शिवप्रारम्भाः, सन्देहेन = संशयेन, विजयः स्यान्नवेत्याकारकेण, कृतम् = अलम् । अन्वयः—रत्नकलशाः, ते, राज्याभिषेकाय, सलिलेन, पूर्यन्ताम्, चिरोज्झिते, कबरीबन्धे, च, कृष्णा, क्षणम्, करोतु, घोरकुठारभासुरकरे, (अत एव) क्षत्रद्रुमोच्छे- दिनि, रामे, क्रोधान्धे, वृकोदरे, च, आजौ, परिपतति (सति) कुतः, संशयः ॥१२॥ कथं न सन्देह इत्याह = पूर्यन्तामिति । रत्नकलशाः = रत्नैः मणिभिः जटिताः कलशाः, मध्यमपदलोपिसमासः । 'रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि नपुंसकमिति मेदिनी । ते=तव, युधिष्ठिरस्येत्यर्थः । राज्याभिषेकाय = राज्येऽभिषेचनाय, सलिलेन= जलेन पर्यन्ताम् = म्रियन्ताम्, चिरोज्झिते = बहुकालेन परित्यक्ते, कबरीबन्धे = केश- वेशबन्धे, च कृष्णा = द्रौपदी, क्षणम्=उत्सवम्, कालविशेषोत्सवयोः क्षण' इत्यमरः । करोतु, केशबन्धनार्थं साम्राज्येत्सवं करोत्वित्यर्थः । ननु यदि भीमस्य विजयो न स्यात्तदेहं सर्वमनर्थकमित्यत आह—राम इति । घोरकुठारभासुरकरे = भयङ्करपरशु- शोभमानहस्ते, अतएव क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि = क्षत्रा नृपा एव द्रुमा वृक्षाः तान् छेत्तुं शीलमस्य तस्मिन्, परशुरामेण त्रिःसप्तकृत्वः क्षत्रियाः संजह्रिर इति भावः । रामे = परशुरामे, क्रोधान्धे = कोपाकुले वृकोदरे, च आजौ = सङ्ग्रामे, परिपतति = प्रविष्टे गया हूँ ! महाराज ! देवकीपुत्र ने कहा है - दुर्योधन के छिप जाने पर भीम की प्रतिज्ञा अपूर्ण समझकर हम लोगों को महान् शोक ने घेर लिया था परन्तु अब भीमसेन के हाथ सुयोधन के लग जाने पर निष्कण्टक भूमण्डल को आप सुशोभित करें । उन्नति के समय के लिए जो उत्सव उचित हो उसे निरन्तर होने रहने दें । सन्देह करना व्यर्थ है । आपके अभिषेक के लिए मणिमय कलश जल से पूर्ण करके रक्खे जायें । द्रौपदी चिर-

२६४ वेणीसंहारं नाटकं द्रौपदी—(सवाष्पम् ।) जद्देवो तिहुअणणाहो भणादित कहं अण्णहा वविस्सदि । ( यद्देवस्त्रिभुवननाथो भणति तत्कथमन्धया भविष्यसि । ) पाञ्चालकः—न केवलमियमाशीः, असुरनिषूदनस्यादेशोऽपि । युधिष्ठिरः—को ही नाम भगवता सन्दिष्टं विकल्पमपि ? कः कोऽत्र भोः । ( प्रविश्य । ) कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः । युधिष्ठिरः—देवस्य देवकीनन्दनस्य बहुमानाद्वत्सस्य मे विजयमङ्गलाय प्रवर्त्यन्तां तदुदिताः समारम्भाः । सति, संशयः = शङ्का, कुतः = कस्माद्धेतोः जये इति शेषः, विजये संशयो नास्तीति भावः । यथा परशुरामेण स्वप्रतिज्ञापूर्तिरवश्यं कृता तथा तत्सदृशो भीमोऽपि प्रतिज्ञा- पूर्तिं करिष्यत्येवेति गूढाभिप्रायः । दीपकमलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ अन्यथेति — वासुदेवसन्देशस्यान्यथाभवनासम्भवमित्यर्थः । असुरनिषूदनस्य = असुरात्रिषूदयतीत्यसुरनिषूदनः 'नन्दिग्रहिपचादिभ्य' इति कर्तरि ल्युट् प्रत्ययः । तस्य, आदेशः = आज्ञा । नामशब्दोऽभ्युपगमे, अभ्युपगच्छामि यत् भगवत्सन्देशविकलना न भवितुमर्हतीति भावः । विकल्पयति = विरुद्धं कल्पयति विपरीतसङ्गच्छतीत्यर्थः । देवस्य = भगवतः देवकीनन्दनस्य = देवकीपुत्रस्य कृष्णस्येत्यर्थः । बहुमानात् = काल से मुक्त किए हुए केशकलाप को क्षणमात्र में बाँध लें। क्रोधोन्मत्त परशुरामके, जिनका हाथ तीक्ष्ण परशु के कारण तेजस्वी है, तथा जो क्षत्रियरूप वृक्षों के काट डालने वाले हैं, और भीमसेन के क्रोधोन्मत्त होकर संग्राम में उतर पड़ने पर सन्देह कहाँ । अर्थात् विजयलक्ष्मी प्राप्त हो ही जायगी ॥ १२ ॥ द्रौपदी—( डबडबाए हुए नेत्रों से ) त्रिलोक के स्वामी महाराज जो कहते हैं वह अन्यथा कैसे होगा । पाञ्चालक—इसे केवल आशीर्वाद ही नहीं, किन्तु राक्षसों के दमनकर्ता कृष्णजी की आज्ञा भी समझनी चाहिए । युधिष्ठिर—भगवान् नारायण के सन्देश की कौन अवहेलना कर सकता है ? कौन यहाँ पर हैं । कञ्चुकी—आज्ञा प्रदान कीजिए महाराज । युधिष्ठिर—देवकीपुत्र भगवान् वासुदेव की आज्ञा का स्वागत करने के लिए मेरे प्रिय सहोदर के विजयमङ्गलार्थ अनुकूल महोत्सव प्रारम्भ कर दिए जाँय ।

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २६५ कञ्चुकी—यथाऽऽज्ञापयति देवः । ( सोत्साहं परिक्रम्य ) भो भोः संवि- धातृणां पुरस्सराः, यथास्थानमन्तर्वैशिका दौवारिकाश्च, एष खलु भुजब- लपरिक्षेपोत्तीर्णकौरवपरिभवसागरस्य निर्व्यूढदुर्वहप्रतिज्ञाभारस्य सुयोधना- नुजशतोन्मूलनप्रभञ्जनस्य दुःशासनोरःस्थलविदलननरसिंहस्य दुर्योधनोरु- स्तम्भभङ्गविनिश्चितविजयस्य बलिनः प्राभञ्जनेर्वृकोदरस्य स्नेहपक्षपा- तिना मनसा मङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः । ( आकाशे । ) अतिसम्माननीयत्वाद् एतस्य वचनमन्यथाकर्तुं न योग्यमिति भावः । वत्सस्य = भीम- सेनस्य, विजयमङ्गलाशंसया = रिपुजयलपशिवेच्छाया, तदुचिता = मङ्गलयोग्याः, समारम्भाः = सुक्रियाः, प्रवर्त्यन्ताम् = क्रियन्ताम् । सोत्साहं = साध्यवसायम् 'उत्साहोऽध्यवसायः स्यादि'त्यमरः । संविधातृणाम् = अधिकारिणाम्, पुरःसराः = मुख्याः, भुजबलपरिक्षेपोत्तीर्णकौरवपरिभवसागरस्य = परिक्षिप्यते सन्तार्यतेऽनेनेति परिक्षेपो जलयानम् ( जहाज ) इति प्रसिद्धः । भुजबलमेव परिक्षेपः तेनोत्तीर्णः कौरव एव परिभवसागरः दुःखसमुद्रो येन तस्य, निर्व्यूढदुर्वह- प्रतिज्ञाभारस्य = निर्व्यूढः निःशेषेण गृहीतो दुर्वहः प्रतिज्ञाभारः दुर्योधनोरुभङ्गरूपः येन तस्य, पूर्णप्रतिज्ञतायस्येत्यर्थः । सुयोधनानुजशतोन्मूलनप्रभञ्जनस्य = सुयोधनस्य यदनुजशतं तस्य उन्मूलने विनाशन प्रभाञ्जनः महावायुरिव तस्य, बलिनः = बलवतः, प्राभञ्जनेः = मरुत्तनयस्य, वृकोदरस्य, स्नेहपक्षपातिना = स्नेहेन प्रेम्णा पक्षे साहाय्ये पतितुं शीलमस्य तेन, मनसा = चित्तेन, मङ्गलानि = शुभानि, कर्तुम् आज्ञापयति = आदिशति । आकाश इति-पात्राभावेऽपि श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं किं ब्रवीषीत्याद्यर्थकं वाक्यं यत् प्रयुज्यते तत्राकाश इत्युच्यते । तदुक्तं दर्पणे — 'किं ब्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते । श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत्स्यादाकाश- भाषितम् ।' इति । कञ्चुकी—अच्छा महाराज की आज्ञा सिर पर (उत्साह से चलकर) भो विधि- विधानों के आचार्य, श्रेष्ठता के क्रम से अन्तःपुर [ रनिवास ] के अधिकारियो तथा द्वार- रक्षको ! यह महाराज युधिष्ठिर अपने पराक्रमी भ्राता पवनपुत्र भीमसेन का पक्षपात मन में रखकर विजय महोत्सव के लिए आज्ञा दे रहे हैं क्योंकि भीमसेन अपनी भुजाओं के पराक्रम का प्रदर्शन करके कौरवों के द्वारा किए गए अपमानरूपी समुद्र के पार पहुँच गए हैं, वहन करने के अयोग्य प्रतिज्ञा के भार को वहन कर लिए हैं, सुयोधन के सौ भ्राता- रूपी वृक्षों को उखाड़ कर फेंक देने में आँधी के समान हैं, और दुःशासन का हृदय विदीर्ण करने में साक्षात् नृसिंह भगवान् हैं तथा दुर्योधन के जंघारूप विशाल स्तम्भ [ खम्भ ] के चूर-चूर कर देने पर विजय की प्राप्ति भी अवश्यम्भावी है । (आकाश की ओर) क्या

२६६ वेणीसंहारं नाटकं

किं ब्रूय—'सर्वतोऽधिकतरमपि प्रवृत्तं किं नालोकयसि' इति। साधु पुत्रकाः
साधु । अनुक्तहितकारिता हि प्रकाशयति मनोगतां स्वामिभक्तिम् ।
युधिष्ठिरः—आर्य जयन्धर !
कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः ।
युधिष्ठिरः—गच्छ, प्रियख्यापकं पाञ्चालकं पारितोषिकेण परितोषय ।
कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः ( इति पाञ्चालकेन सह निष्क्रान्तः । )
द्रौपदी—महाराअ, किणिमित्तं उण णाहभीमसेणेण सो दुराआरो
भणिदो—'पञ्चाणं वि अम्हाणं मज्झे जेण दे रोअदि तेण सह दे संगामो
होदु'त्ति । जह मद्दीसुदाणं एक्कदरेण सह संगामो तेण पत्थिदो भवे तदो
अच्चाहिदं भवे । ( महाराज, किन्निमित्तं पुनर्नार्थभीमसेनेन स दुराचारो भणितः—
अत्र सर्वतोऽधिकेत्याद्यनुक्तमपि श्रुत्वेवाह—किं ब्रूथ सर्वत इति । सर्वतः =
सर्वत्र, सार्वविभक्तिकस्तसिल्प्रत्ययः । अधिकतरम् = अत्यधिकम्, प्रवृत्तम् = समारब्धम्,
मङ्गलमिति शेषः । न, अवलोकयसि = पश्यसि, स्वार्थे णिच्प्रत्ययः । अथवा राजेति
शेषः, राजानं न दर्शयति किमित्यर्थः । साधु = भद्रम्, पुत्रका इति । अनुकम्पाया-
मिति कन्प्रत्ययः । अनुक्तहितकारिता = स्वच्छन्दयैव शुभसम्पादित्वम्, स्वामिभक्तिम् =
अधिपविषु प्रीतिम् ।
जयन्धरः—एतन्नामकञ्चुकी ।
प्रियख्यापकम् = इष्टनिवेदकम्, पाञ्चालकम् = एतन्नामकम्, पाञ्चालदेशोत्पन्नं वा,
पारितोषिकेण = धनदानपुरस्कारेण, परितोषय संतुष्टं कुरु ।
नकुलसहदेवयोर्बलानभिज्ञा द्रौपद्याह-महाराज किन्निमित्तमिति । सः = दुर्योधनः,
कहते हो—'सब दिशाओं में प्रवृत्त मङ्गल-महोत्सव मनाया जा रहा है, क्या देख नहीं
रहे हो ?' धन्य मेरे प्रिय पुत्रो ! धन्य बिना आज्ञा के पाये ही यदि हितोपयुक्त कार्य
किया जाय तो मन में स्थित स्वामिभक्ति का द्योतक होता है
युधिष्ठिर—आर्य जयन्धर !
कञ्चुकी—आज्ञा दीजिए महाराज !
युधिष्ठिर—जाओ, अभीष्ट संवाददाता पाञ्चालक को पारितोषिक प्रदान से सन्तुष्ट
करो ।
कञ्चुकी—अच्छा, महाराज की जो आज्ञा । ( यह कह कर पाञ्चालक के साथ चल
पड़ता है । )
द्रौपदी—महाराज ! फिर किसलिए स्वामी भीमसेन ने उस दुरात्मा से कहा—'हम
पाँचों भाइयों में से किसी एक से जिससे तुम्हारी इच्छा हो युद्ध कर सकते हो।' यदि वह

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २६७ पञ्चानामप्यस्माकं मध्ये येन ते रोचते तेन सह ते सङ्ग्रामो भवतु' इति। यदि माद्रीसुतयोरेकतरेण सह सङ्ग्रामस्तेन प्रार्थितो भवेत्ततोऽत्याहितं भवेत् । ) युधिष्ठिरः - कृष्णे, एवं मन्यते जरासन्धघाती । हतसकलसुहृद्बन्धु- वीरातुजराजन्यासुकृतवर्माश्वत्थामशेषास्वेकादशस्वक्षौहिणीष्वबान्धवः शरी- रमात्रविभवः कदाचिदुत्सृष्टनिजाभिमानो धार्तराष्ट्रः परित्यजेदायुधं तपोवनं वा व्रजेत्सन्धिं वा पितृमुखेन याचेत, एवं सति सुदूरमतिक्रान्तः प्रतिज्ञाभारो भवेत्सकलरिपुजयेति । समरं प्रतिपत्तुं पञ्चानामपि पाण्ड- भणितः = उक्तः, 'गौणे कर्मणि दुह्यादेर्'त्यभियुक्तोक्त्या गौणे कर्मणि क्तप्रत्ययः । ते = तुभ्यम्, रोचते = रुचिर्भवति, अभिलष्यतीत्यर्थः । ने = तव । भणित इत्यस्य मुख्यं कर्म इति पर्यन्तम् । माद्रीसुतयोः = नकुलसहदेवयोः, एकतरेण = अन्यतरेण, प्रार्थितः = याचितः, अत्याहितं = महाभयम्, अत्याहितं महाभीतिरित्यर्थः । यदि भवेत्तवाऽत्याहितं भवेदित्यर्थः । एवं = हतसकलेत्याद्युक्तम्, जरासन्धघाती = जरासन्धनामकनृपस्य हन्ता, हत- सकलसुहृद्बन्धुवीरानुजराजन्यासु = हताः सकलसुहृद्बन्धुवीरानुजराजन्या यासु, तासु, कृपकृतवर्माश्वत्थामशेषासु = कृपः द्रोणश्यालः, कृतवर्मा वीरविशेषः, अश्वत्थामा द्रोणपुत्र एतेषां द्वन्द्वः, ते शेषां अवशिष्टा जीविता यासु ता, इदं द्वयमक्षौहिणी- विशेषणम् । अतएव, अबान्धव = बन्धुरहितः, शरीरमात्रविभवः = शरीरमात्रमेव विभव ऐश्वर्यम् यस्य सः उत्सृष्टनिजाभिमानः = उत्सृष्टो त्यक्तो निजाभिमानः स्वाह- ङ्कारो येन सः, धार्तराष्ट्रः = दुर्योधनः, आयुधं, परित्यजेत् कदाचिदित्यस्यात्र व्रजने चान्वयः । सकलरिपुजयस्य, प्रतिज्ञाभारः, सुदूरम्, अतिक्रान्तः, भवेदित्यन्वयः । एतदपि = पञ्चानां मध्ये कस्यापीत्यर्थः । समरं = सङ्ग्रामम्, प्रतिपत्तुं = कर्तुम्, माद्रीपुत्र नकुल और सहदेव में से किसी एक से युद्ध करने के लिए अभिप्राय व्यक्त करता, तब तो महान् अनर्थ हो जाता । युधिष्ठिर - द्रौपदी ! जरासंध के मारनेवाले भीमसेन इस प्रकार सोचते हैं, 'समग्र मित्र, कुटुम्ब, सैनिक छोटे भाई तथा राजाओं के समाप्त हो जाने पर तथा ग्यारह अक्षौहिणी सेना में से केवल कृप, कृतवर्मा और अश्वत्थामा के शेष रह जाने पर कदाचित् बान्धवरहित, शरीरमात्र से ऐश्वर्यवान् दुर्योधन अपने अहंकार का परित्याग करके शस्त्र फेंक दे, और तपोवन में चला जाय अथवा अपने पिता के मुख से सन्धि की याचना करे । ऐसी परिस्थिति में सम्पूर्ण शत्रु पर विजय प्राप्त कर लेने की प्रतिज्ञा का भार बहुत दूर पड़ जायगा । सुयोधन पाँच पाण्डवों में से किसी एक के साथ भी युद्ध करके सफलता नहीं

२६८ वेणीसंहार नाटकं वानामेकस्यापि नैव क्षमः सुयोधनः शङ्के बाहं गदायुद्धं वृकोदरस्यैवानेन । अयि सुक्षत्रिये, पश्य— क्रोधोद्गूर्णगदस्य नास्ति सदृशः सत्यं रणे मारुतेः कौरव्ये कृतहस्तता पुनरियं देवे यथा सीरिणि । स्वस्त्यस्तूदधतधार्तराष्ट्रनलिनीनागाय वत्साय मे शङ्के तस्य सुयोधनेन समरं नैवेतरेषामहम् ॥१३॥ सुयोधनः, नैव, क्षमः = समर्थ इत्यन्वयः । अनेन = दुर्योधनेन, ( सह ) शङ्के = सन्देह्मि, गदायुद्धं वृकोदरो विजयी स्यान्न वेति सन्देह इति भावः । अन्वयः—रणे, क्रोधोद्गूर्णगदस्य, मारुतेः, सदृशः ( अन्यः ) न, अस्ति, सत्यम् पुनः, देवे, सीरिणि, यथा, कृतहस्ता ( तथा ) इयम्, कौरव्ये, मे, उद्धतधार्तराष्ट्र नलिनीनागाय, वत्साय, स्वस्ति, अस्तु, अहम्, तस्य, सुयोधनेन, समरम्, शङ्के इतरेषाम् न, एव, ( शङ्के ) ॥ १३ ॥ सन्देहमेवाह—क्रोधोद्गूर्णेति । रणे = सङ्ग्रामे, क्रोधोद्गूर्णगदस्य = क्रोधेन उद्गूर्णा उद्यता गदा येन तस्य, मारुतेः = भीमस्य, सदृशः = तुल्य ( अन्यः ) नास्ति ( इति ) सत्यम्, सत्यमित्यर्थस्वीकारे प्रयुज्यते : पुनः = यद्यप्येवं तथापि, देवे = भगवति, सीरिणि = सीरः हलमस्यास्ति सीरी वलभद्रः 'अत इनठनावि'तीन्प्रत्ययः । यथा, कृतहस्तता = हस्तकौशलम् ( तथा ) इयं = कृतहस्तता, कौरव्ये = दुर्योधने अस्तीति शेषः । अतएव संशय इति भावः । मे = मम, उद्धतधार्तराष्ट्रनलिनीनागाय= उद्धतः उत्कटो यो धार्तराष्ट्रः स एव नलिनी कमलिनी तस्याः नागाय हस्तिन इव, वत्साय = भीमाय, स्वस्ति = मङ्गलम्, अस्तु । नलिन्या विध्वंसकहस्तीव धार्तराष्ट्र विध्वंसको भीमो भवत्विति भावः : अहम्, तस्य = भीमस्य, सुयोधनेन, सह, समरं = सङ्ग्रामम्, शङ्के, इतरेषाम् = अस्मदादीनां समरं नैव शङ्के अन्यस्य विजये संशय एव नास्तीत्यर्थः । अत्र द्वितीये पूर्णोपमा, तृतीये रूपकम्, चतुर्थे उत्प्रेक्षाबोधकशङ्के=शब्दप्रयोगेऽपि नास्ति तस्याः सम्भवः । अत्र सम्भावनाया अभावात् वस्तुनो वास्तविकत्वात् । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १३ ॥ प्राप्त कर सकता मुझे आशङ्का होती है—गदायुद्ध भीम का ही इसके साथ चल रहा है। अयि क्षत्रियवंशसमुद्भवे ! देखिए— यह सत्य है कि क्रोध से गदा उठा लेने पर युद्धस्थल में वायुपुत्र भीमसेन के समान कोई नहीं है परन्तु भगवान् रेवतीरमण [बलराम] की तरह दुर्योधन भी गदायुद्ध मे सिद्ध- हस्त हैं। असंभ्य कौरवरूपी कमलिनी के लिए गजराज मेरे प्रिय अनुज का कल्याण हो ।

षष्ठोऽङ्कः ] - प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २६६ ( नेपथ्ये ) तृषितोऽस्मि भोस्तृषितोऽस्मि सम्भावयतु कश्चित्सलिलच्छायासम्प्र- दानेन माम् । युधिष्ठिरः-- ( आकर्ण्य ।) कः कोऽत्र भोः । ( प्रविश्य ।) कञ्चुकी - आज्ञापयतु देवः युधिष्ठिरः- ज्ञायतां किमेतत् । कञ्चुकी - यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रम्य, पुनः प्रविश्य ।) देव, क्षुण्मानांतथिरुपस्थितः । युधिष्ठिरः- शीघ्रं प्रवेशय । नेपथ्ये - जवनिकान्तर्भूमी । तृषितः = पिपासितः, सलिलच्छायाप्रदानेन = सलिलञ्च छाया चेत्यनयोर्द्वन्द्वः इति सलिलच्छाये तयोः प्रदानेन, अत्र 'जातिरप्राणिनामि'त्येकवद्भावस्तु न, तस्य द्रव्यजातीयानामेव द्वन्द्वे प्रवृत्तेः, अत्र च्छायाया अद्रव्यत्वाद् । माम् = मुनिम्, सम्भा- वयतु = सान्त्वयतु । अत्र = द्वारे, कः कः, अस्तीति शेषः । एतत् = भोः तृषितोऽस्मीत्यादिवचनम्, क्षुण्मान् = बुभुक्षितः, अतिथिः = प्राघुणः, ( पाहुन ) इति प्रसिद्धः 'प्राघुणस्त्व- तिथिर्रद्वयो'रिति त्रिकाण्डशेषः । मेरा अनुमान है—'सुयोधन के साथ उसी का संग्राम हो रहा है किसी दूसरे व्यक्ति का नहीं' ॥ १३ ॥ [ नेपथ्य में ] प्यासा हूँ । अरे भाई मैं प्यासा हूँ । कोई जल और छाया ( आश्रय ) प्रदान करके मुझे सन्तुष्ट करे । युधिष्ठिर -- ( सुनकर ) कौन, कोई यहाँ है ! ( प्रवेशकर ) कञ्चुकी - आज्ञा दीजिए, महाराज ! युधिष्ठिर - देखो, यह क्या बात है ? कञ्चुकी - महाराज की आज्ञा शिरोधार्य । (चला जाता है और फिर लौट आता है) महाराज, बुभुक्षित [ भूखा हुआ ] अभ्यागत आया है । युधिष्ठिर - शीघ्र ही बुला लाओ ।

२७० वेणीसंहारं नाटक कञ्चुकी—यदाज्ञापयति (इति निष्क्रान्तः ।) (ततः प्रविशति मुनिवेषधारी चार्वाको नाम राक्षसः । राक्षसः—(आत्मगतम् ।) एषोऽपि चार्वाको नाम राक्षस, सुयोधनस्य मित्रं पाण्डवान्वञ्चयितुं भ्रमामि । (प्रकाशम् ।) तृषितोऽस्मि । सम्भावयतु मां कश्चिज्जलच्छायाप्रदानेन । (इति राज्ञः समीपमुपसर्पति ।) (सर्वे उत्तिष्ठन्ति ।) युधिष्ठिर—मुने अभिवादये । राक्षसः—अकालोऽयं समुदाचारस्य जलप्रदानेन सम्भावयतु माम् । युधिष्ठिरः—मुने इदमासनम् । उपविश्यताम् । राक्षसः—(उपविश्य ।) ननु भवताऽपि क्रियतामासनपरिग्रहः । युधिष्ठिर—(उपविश्य ।) कः कोऽत्र भोः, सलिलमुपनय । (प्रविश्य गृहीतभृङ्गारः ।) आत्मगतम् = अश्राव्यम् । वञ्चयितुं = प्रतारयितुम्, प्रकाशं = सर्वश्राव्यम्, उपसर्पति = गच्छति । समुदाचारस्य=सत्कारव्यवहारस्य, अकालः = असमयः, तत्र हेतुगर्मवावयमाह= जलप्रदानेनेति । यतः पिपासुरस्म्यतः पिपासाशान्तिरेव कर्तव्येति भावः । आसनपरिग्रहः = आसनग्रहणम्, आसन उपविश्यतामित्यर्थः उपनय = आनय कञ्चुकी—अच्छा जो आज्ञा महाराज ! (जला जाता है) (इसके अनन्तर मुनि के स्वरूप में चार्वाक राक्षस का प्रवेश) राक्षस—(मन ही मन) वह भी मैं सुयोधन का अभिन्न हृदय [मित्र] चार्वाक नाम का राक्षस पाण्डवों को प्रतारित [ठगना] करने के लिए घूम रहा हूँ। (प्रकट रूप से) मुझे प्यास लगी है कोई जल और आश्रयस्थान देकर मुझे शान्ति दे ! (यह कहकर राजा के समीप जाता है) (सब लोग उठ खड़े होते हैं) युधिष्ठिर—तपस्विन् ! नमस्कार । राक्षस—इस प्रकार के व्यवहार का समय नहीं है । जल पिलाकर ही मुझे सन्तुष्ट कीजिए । युधिष्ठिर—महात्मन् ! यह आसन है बैठ जाइए । राक्षस—(बैठकर) अच्छा आप भी आसन पर बैठ जाइए । युधिष्ठिर—(बैठकर) कोई ? जल लाओ । (जलपात्र लेकर प्रवेश करता है)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २७१ कञ्चुकी-(उपसृत्य ।) महाराज शिशिरसुरभिसलिलसम्पूर्णोऽयं भृङ्गारः पानभाजनं चेदम् । युधिष्ठिरः-मुने, निर्वर्त्यतामुदन्याप्रतीकारः । राक्षसः ( पादौ प्रक्षाल्योपस्पृशन्विचिन्त्यः ) भोः, क्षत्रियस्त्वमिति मन्ये युधिष्ठिरः-सम्यग्वेदी भवान् । राक्षसः-सुलभश्च स्वजनविनाशः सङ्ग्रामेषु प्रतिदिनमतो नादेयं भव- द्भ्यो जलादिकम् । भवतु । छाययैवानया सरस्वती शिशिरतरङ्गस्पृशा मरुता चानेन । विगतक्लमो भविष्यामि । गृहीतभृङ्गारः = गृहीतः भृङ्गारः- सुवर्णकृतजलपात्रविशेषः येन सः, शिशिरसुरभिसलिलसम्पूर्णः = शीतलसुगन्धिजलभरितः, पानभाजनं = लघुजल- पात्रम् इदम् अस्तीति शेषः । मुने = ऋषे । राक्षसं राक्षसत्वेनानवगच्छन् युधिष्ठिरः तं मुनिशब्देन सम्बोधयति । उदन्या- प्रतीकारः = पिपासानिवारणम् । उदकस्येच्छेति उदन्या 'अशनायोदन्याधनाया' इति सूत्रेण निपातनात्क्यच्, उदकस्योदन्नादेशश्च । प्रक्षाल्य = जलेन संशोध्य, उदस्पृशन्=आचामन्, आचमनं, कुर्वन्नित्यर्थः । मन्ये= अवगच्छामि, सम्यग्वेदी = यथार्थज्ञाता प्रतिदिनसुलभस्वजनविनाशः = प्रतिदिनं दिने दिने सुलभः स्वजनस्य निजबन्धोः विनाशः हननं संग्रामेषु = समरेषु, भवद्भ्यः = युष्मत्तः, न आदेयम् = ग्राह्यम् । बन्धुविनाशेनाशौच्याद्याप्तत्वादाशौचिनो जलग्रहणस्य शास्त्रे निषिद्धत्वादिति भावः । सरस्वती शिशिरतरङ्गस्पृशा=सरस्वत्याः तन्नामकनद्या यः शिशिरतरङ्गः शीतलवीचिः कञ्चुकी-(समीप आकर) महाराज, ठण्डे और सुगन्धित जल से भरा हुआ स्वर्ण- पात्र है और यह गिलास भी है । युधिष्ठिर - विप्रगिन् ! प्यास शान्त कीजिए । राक्षस-(पैर धोकर और आचमन करता हुआ सोचकर) भो ! मैं समझता हूँ- तुम क्षत्रिय हो । युधिष्ठिर - आप ठीक समझते हैं । राक्षस-युद्ध में प्रतिदिन स्वजनों का मरण तो स्वाभाविक है, अतः आप लोगों का

२७२ वेणीसंहारं नाटकं द्रौपदी - बुद्धिमदिए, वीएहि महेसि इमिणा तालविन्तेण ( बुद्धिमत्तिके, वीजय महर्षिमेतेन तालवृन्तेन । ) (चेटी तथा करोति ) राक्षसः - भवति, अनुचितोऽयमस्मासु समुदाचारः । युधिष्ठिरः - मुने, कथय कथमयं भवान्परिश्रान्तः । राक्षसः - मुनिजनसुलभेन कौतूहलेन तत्रभवता महाक्षत्रियाणां द्वन्द्व- युद्धमवलोकयितुं पर्यटामि समन्तपञ्चकम् । अद्य तु बलवत्तया शरदातप- स्यापर्याप्तमेवावलोक्य गदायुद्धमर्जुनसुयोधनयोरागतोऽस्मि । स्पृशतीति सरस्वती शिशिरतरङ्गस्पृक् 'स्पृशोऽनुदके क्विन्नि'ति क्विन्प्रत्ययः । 'शिशिरः स्यादृतोर्भेदे तुपारे शीतलेऽन्यवदि'ति विश्वः । मरुता = वायुना विगत- क्लमः = त्यक्तश्रमः । तालवृन्तेन = तालस्येव वृन्तमस्येति तालवृन्तम्, तेन, व्यजनेनेत्यर्थः । महर्षिम् = तपस्विनम्, वीजय = वायुमन्तं कुरु । तथा करोति = वीजयति । भवति = चेदि !, अस्मासु = मुनिजनेषु, समुदाचारः = व्यजनचालनादिव्यापारः । परिश्रान्तः = सवलमः । मुनिजनसुलभेन = ऋषिजनसाधारणेन, कौतूहलेन = कौतुकेन, कौतूहलं कौतु- कन्चे'त्यमरः । तत्रभवतां = वीरश्रेष्ठनाम्, द्वन्द्वयुद्धं = युग्मसंग्रामम्, 'द्वन्द्वं कलह- युग्मयो'रित्यमरः । पर्यटामि = भ्रमामि, समन्तपञ्चकम् = देशविशेषम्, शरदातपस्य = शरदि अश्विनकार्तिकाभ्यामृतौ स आतपः रौद्रः ( धूप ) इति प्रसिद्धः । तस्य, बल- वत्तया = तीक्ष्णतया, अपर्याप्तम् = अपूर्णम्, गदायुद्धम् = गदया संग्रामम्, अर्जुनसुयो- धनयोः = किरीटिदुर्योधनयोः । जल ग्राह्य नहीं । अच्छा, छाया से और सरस्वती की शीतल लहरों का स्पर्श किए हुए इस वायु से ही थकावट दूर करूँगा । द्रौपदी- बुद्धिमत्तिके ! इस पंखे से महात्माजी को हवा कर दो । (चेटी वैसा ही करती हैं) राक्षस- हम लोगों का इस तरह का स्वागत (स्त्रियों के द्वारा तपस्वियों की सेवा सुश्रूषा ) उचित नहीं । युधिष्ठिर - महर्षे ! कहिए, क्यों आप इतना थक गए हैं ? राक्षस- तपस्वियों के लिए कौतूहल का होना स्वाभाविक है अतएव मैं शूरवीर क्षत्रियों का मलयुद्ध देखने के लिए समन्तपञ्चक के चारों ओर घूम रहा हूँ । आज शरदऋतु के

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २७३ ( सर्वे विषादं नाटयन्ति । ) कञ्चुकी—मुने, न खल्वेवम् । भीमसुयोधनयोरिति कथय । राक्षसः—आः, अविदितवृत्तान्त एव कथं मामाक्षिपसि । युधिष्ठिरः—महर्षे, कथय कथय । राक्षसः—क्षणमात्रं विश्रम्य सर्वं कथयामि भवतो न पुनरस्य वृद्धस्य । युधिष्ठिरः—कथय किमर्जुनसुयोधनयोरिति । राक्षसः—पूर्वमेव कथितं मया प्रवृत्तं गदायुद्धमर्जुनसुयोधनयोरिति । युधिष्ठिरः—न भीमसुयोधनयोरिति । एवम् वक्तव्यमिति शेषः किं, वक्तव्यमिति कञ्चुकी स्वयमेवाह—भीमेति । आ इति कोपे 'आः स्यात्कोपपीडयोर्'त्यमरः । अविदितवृत्तान्तः=अज्ञातवार्त्तः, आक्षिपसि = विपरीतवादिनं कथयसि । विश्रम्य = विश्रामं कृत्वा, भवतः = तव, अत्र 'अकथितञ्चे'ति कर्मत्वेन द्वितीया युक्ता तथापि सम्बन्धविवक्षया षष्ठी, इदं द्वितीयाबहुवचनान्तरूपन्तु न सम्भाव्यम्, अस्य वृद्धस्येति वाक्यशेषात् । अस्य = कञ्चुकितः । अर्जुनसुयोधनयोरिति, गदायुद्धं प्रवृत्तमिति शेषः । किमिति प्रश्ने । नेति—अर्जुनमुयोधनयोर्गदायुद्धं न प्रवृत्तमित्यर्थः । तदा कयोरित्याह—भीम- सुयोधनयोरिति । प्रखर धूप के कारण अर्जुन और सुयोधन के गदायुद्ध की समाप्ति पर्यन्त तक न देखकर ही चला आया हूँ । ( सभी लोग विषाद का अभिनय करते हैं ) कंचुकी—तपस्विन् ! यह बात नहीं है । 'भीम और सुयोधन' इस प्रकार कहिए । राक्षस—आः ? जो तुम्हें ठीक समाचार नहीं ज्ञात है तो फिर मुझे झूठा क्यों बनाते हो ? युधिष्ठिर—ऋषिवर्य ! कहिए, कहिए । राक्षस—थोड़े समय तक विश्राम करके आपसे सभी बातें सुना दूँगा परन्तु इस बुड्ढे से नहीं कहूँगा । युधिष्ठिर—कहिये, अर्जुन और सुयोधन के विषय में क्या है ? राक्षस—पहिले ही मैंने कहा कि अर्जुन और सुयोधर्न में गदायुद्ध हो रहा था । युधिष्ठिर—भीम और सुयोधन में नहीं [ गदायुद्ध हो रहा । १८ वे०

२७४ वेणीसंहारं नाटकं

राक्षसः—वृत्तं तत् ।
( युधिष्ठिरो द्रौपदी च मोहमुपगतौ । )
कञ्चुकी—( सलिलेनासिच्य ) समाश्वसितु देवो देवी च ।
चेटी—समस्ससदु समस्ससदु देवी । ( समाश्वसितु समाश्वसितु देवी । )
( उभौ संज्ञां लभेते )
युधिष्ठिरः—किं कथयसि मुने वृत्तं भीमसुयोधनयोर्गदायुद्धमिति ।
द्रौपदीः—भअवं, कहेहि किं वृत्तं त्ति । ( भगवन्, कथय कथय किं
वृत्तमिति । )
राक्षसः—कञ्चुकिन्, कौ पुनरेतौ ।
कञ्चुकी—एष देवो युधिष्ठिरः । इयमपि पाञ्चालत नया ।
________________________________________________________________
तत् = भीमसुयोधनयोर्गदायुद्धम् वृत्तं=निष्पन्नम्, समाप्तमित्यर्थः ।
मोहम् = मूर्च्छाम्, उपगतौ = प्राप्तौ । राक्षसेन वृत्तं तदित्युक्ते भीमो यदि
विजयी स्यात्तदाऽर्जुनेन युद्धं स्यादेव नहीति विज्ञायते । भीमस्यावसानान्तरं गदायु-
द्धेऽर्जुनः प्रवृत्तः । तथा च भीमो मृत इति विज्ञाय द्रौपदीयुधिष्ठिरौ मूर्च्छां प्राप्तौ,
इत्याशयः ।
आसिच्य—समन्तात्सिक्त्वा, समाश्वसितु = मूर्च्छां त्यजतु । देवः = युधिष्ठिरः,
देवी = द्रौपदी ।
सन्देहनिवारणार्थं पुनः पृच्छति—किमिति ।
एतौ = प्रष्टारौ ।
________________________________________________________________
राक्षस—वह तो समाप्त हो गया ।
( युधिष्ठिर और द्रौपदी दोनों चेतनाशून्य हो जाते हैं )
कंचुकी—( जल छिड़ककर ) धैर्य धारण करें महाराज और महारानी !
चेटी—महारानी ! धैर्य धारण कीजिए ।
( दोनों की मूर्च्छा चली जाती है )
युधिष्ठिर—क्या कह रहे हैं महात्माजी,—'भीम' और सुयोधन का गदायुद्ध समाप्त
हो गया ?'
द्रौपदी—भगवन् कहिये क्या हुआ ?
राक्षस—कन्चुकी ! वे दोनों कौन हैं ?
कंचुकी—यह महाराज युधिष्ठिर हैं और ये पाञ्चालनरेश की दुहिता [ पुत्री ] हैं ।