भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 298, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 298

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २७९ युधिष्ठिरः—( समाश्वस्य ) महर्षे, किमस्ति कथाशेषः ? द्रौपदी—( प्रतिबुद्धा । ) भयवं, कहेहि, कीदिसो कहासेसो त्ति ? ( भगवन्, कथय कीदृशः कथाशेष इति । ) कञ्चुकी—कथय कथय । राक्षसः—ततश्च हते तस्मिन्सुक्षत्रिये वीरसुलभां गतिमुपगते समग्र- सङ्गलितं भ्रातृवधशोकजं बाष्पं प्रमृज्य प्रत्यग्रक्षतजच्छटाचर्चितां तामेव गदां भ्रातृहस्ताद् यत्नादाकृष्य निवार्यमाणोऽपि संधित्सुना वासुदेवेन आगच्छागच्छेति सोपहासं भ्रमितगदाझङ्कारमूर्च्छितगम्भीरवचनध्वनि- नाहूयमानः कौरवराजेन तृतीयोऽनुजस्ते किरीटी योद्धुमारब्धः । अकृति- नस्तस्य गदाघातान्निधनमुत्प्रेक्षमाणेन कामपालेनार्जुनपक्षपाती देवकीसूनुर- तिप्रयत्नात् स्वरथमारोप्य द्वारकां नीतः । वीरसुलभाम्=वीरप्राप्याम्, सङ्ग्राममृत्युरुपामित्यर्थः । उपगते=प्राप्ते, समग्र- सङ्गलितम् = समग्रं निखिलं गलितं निःसृतम्, भ्रातृवधशोकजम् = अनुजविनाश- जन्यो यः शोकः तज्जन्यं यद् बाष्पं तद्बाष्पं तव, प्रमृज्य = सम्प्रोञ्छ्य प्रत्यग्रक्षतज- च्छटाचर्चिताम् = प्रत्यग्रम् अभिनवम् सद्यो निःसृतमित्यर्थः यत् क्षतजं रुधिरं तस्य या छटा समूहः तया चर्चितां व्याप्ताम् । यत्नादिति-यत्ने हेतुः मृतहस्ताद् गृहीत- त्वम् । निवार्यमाणः = निषिध्यमानः, सोपहासम् = निन्दावाचकशब्दसहितम्, भ्रमि- तगदाझङ्कारमूर्च्छितगम्भीरवचनध्वनिना = भ्रमितगदायाः झङ्कारेण करणभूतेन मूर्च्छितम् अधःकृतं गम्भीरवचनं धीरवाक्यं येन कर्त्रा स चासौ ध्वनिश्चतेन करण- भूतेन, केवलं गदाझङ्कार एव, श्रूयत इति भावः । तृतीय इति स्वमादाय तृतीय इत्यर्थः । किरीटी=अर्जुनः अकृतिनः = अनिपुणस्य, गदायुद्धेऽनभिज्ञस्येत्यर्थः निधनम् = मृत्युम्, उत्प्रेक्षमाणेन=सम्भावयता, कामपालेन = बलभद्रेण, देवकी- युधिष्ठिर—(चैतन्य होकर) भगवन् ! कहिए कथा का अवशिष्ट भाग क्या है ? द्रौपदी—भगवन् ! कहिए किम प्रकार कथा का अवशिष्टांश है । कंचुकी—कहिए कहिए । राक्षस—अनन्तर उस क्षत्रियोत्तम के मर कर वीरोचित गति को प्राप्त होने पर भ्रातृ- वध के शोक से निकली हुई सम्पूर्ण अश्रुधाराओं को पोंछकर ही शीघ्र के प्रहार से टूट-फूटे हुए अंगों से बहने वाले रक्त की छटा से रञ्जित उसी भीम की गदा को हाथ से खींच कर सन्धि करने के इच्छुक वासुदेव के द्वारा मना करने पर भी आपके तीसरे भाई अर्जुन ने