वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२८४ वेणीसंहार नाटकं स्थित्यर्थं मम मत्स्यराजभवने प्राप्तोऽसि यत्सूपतां वत्सैतानि विनश्वरस्य सहसा दृष्टानि चिह्नानि ते ॥ १९ ॥ मुने, किं कथयसि ! ( 'तस्मिन्कौरवभीमयोः' ( ६।१६ ) इत्यादि पठति । ) राक्षसः--एवमेतत् । युधिष्ठिरः --धिगस्मद्भागधेयानि । भगवन्कामपाल, कृष्णाग्रज, सुभ- द्राभ्रातः, ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणां न धर्मो नृपा यस्यां ताम्, मेदिनीम् = पृथ्वीम्, मे = मह्यम्, दत्त्वा = प्रदाय, यत्, लज्जसे = त्रपसे प्रौढिस्थ नैर्गुण्यं विनयात्ते लज्जेति भावः । मया द्यूते, पणीकृत = ग्लहीकृतः ( अरल ) इति प्रसिद्धः । न क्रुध्यसि, हि = यतः, प्रीयसे = प्रसन्न आसीः, वर्तमान- -सामीप्ये लट् । मम, स्थित्यर्थम् = प्रच्छन्ननिवासाय, मत्स्यराजभवने = विराटगृहे, यत्, सूदताम् = औदनिकत्वम्, पाचकत्वमित्यर्थः । प्राप्तः, असि 'सूदा औदनिका गुणा' इत्यमरः । असि, हे वत्स ! सहसा = सत्वरं, विनश्वरस्य = नाशं प्राप्नुवतः, अल्पायुषः इत्यर्थः । एतानि = पूर्वकथितानि अतिनम्रतादिसूचकानि, चिह्नानि = लक्षणानि, दृष्टानि, मयेत्यध्याहारः । गुणवतो न चिरायुष्ट्वं भवतीति लोके प्रसिद्धं, तथा चाधिकगुणवता त्वया कथं विरजीविना भवितव्यमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १९ ॥ किमिति = मम वत्सस्य मरणे बलभद्रो हेतुरिति कथयसीत्यर्थः । एवम् = यदुक्तं भवद्भिस्तदेव, एतत् = मम कथनम् । कृष्णाग्रजेति । कृष्णाग्रजेत्यनेन यदि भवान् कृष्णग्रजस्तदेवं न करणीयं कृष्णस्य सदनुजमित्रत्वादिति सूचितम् । अन्वयः- मनसि, ज्ञातिप्रीतिः, ( त्वया ) न, कृता ( इदम् ) क्षत्रियाणाम्, धर्मः, न, अनुजस्य, मे, अनुजे, ( यत् ) रूढम्, सख्यम्, तदपि, न, गणितम्, अर्पित करने में तुम्हें संकोच होता था । जुए में भी मैंने जो बाजी लगा दी उस पर भी तुम अप्रसन्न न हुए प्रत्युत प्रसन्न हुए । मेरी जीविका के निर्वाह के लिए मत्स्य देश के राजा (विराट) के यहाँ रसोइये का कार्य अपने ऊपर उठाया । भाई ! ये सब लक्षण तुम्हारे एकाएक संसार से चले जाने के थे ॥ १९ ॥ मुने ! क्या कह रहे हो ? (तस्मिन् कौरवभीमयोः, अ० ६ श्लोक १६ को पढते हैं) राक्षस—ठीक यही बात है । युधिष्ठिर—हम लोगों के भाग्य को धिक्कार है । भगवन् बलराम ! श्रीकृष्ण-ज्येष्ठ- भ्रातः !! तथा सुभद्राभ्रातः !!!