वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

भ्रातृप्रियेण कृतमद्य यदर्जुनेन. श्रेयो ममापि हि तदेव कृतं जयेन ॥ २१ ॥ राक्षसः - ( सविषादमात्मगतम् ।) कथं गच्छति भवत्वेवं तावत् ( प्रका- शम् ) राजन्, रिपुजयविमुखं ते यदि चेतस्तदा यत्र तत्र वा प्राणत्यागं कुरु । वृथा तत्र गमनम् । कञ्चुकी - धिङ्मुने, राक्षससदृशं हृदयं भवतः । राक्षसः - ( सभयं स्वगतम् ।) किं ज्ञातोऽहमनेन । ( प्रकाशम् । ) भो कञ्चुकिन्, तयोर्गदया खलु युद्धं प्रवृत्तमर्जुनदुर्योधनयोः । जानामि च क्रियाविशेषणत्वप्रदर्शनेन वा व्याख्याने न युक्तं पूर्वत्र, अध्याहारेऽप्रयोजनत्वात् उत्त- रत्र स्ववचोव्याघातात् । यद्यप्येकदेशान्वय गौरबमभ्युपेत्य कर्मणीत्यस्य क्रियाया- मित्यर्थकरणेन समन्वितुं शक्यते तथा कृधात्वर्थक्रियायामन्वस्य नाटककृतामनभि- प्रेतत्वात् । मदीयव्याख्याने तु गदायुद्धं धनुर्युद्धस्यायुक्तत्वेन अलमथवा धनुरुपेत्यतीव सङ्गतं भवतीति । संयति = संग्रामे, भ्रातृप्रियेण = भ्राता प्रियो यस्य तेन, अर्जुनेन, यत् = कार्यम्, कृतम् = विहितम्, मम = युधिष्ठिरस्य, अपि, तत् = धनुस्त्यागेन गदया युद्धम् अथवा तदनन्तरं मरणम्, श्रेयः = श्रेष्ठं, हि = यत , जयेन = विजयेन, कृतं = व्यर्थं, भ्रातरं विना जयस्यापि निष्फलत्वादिति भावः । अत्र करणंप्रति हेतोर्भ्रातृ- प्रियेणेति पदगतत्वेन काव्यलिङ्गमलङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ २१ ॥ सविषादमिति - विषादं प्रति हेतुर्यद्ययं तत्र गच्छेत्तदा भीमस्य दर्शनसम्भ्रा- याया ज्ञातत्वादस्य दुर्योधनप्रियं मरणं न स्यादिति । गच्छतीति, समरस्थानमिति शेषः । पुनश्छलनार्थमाह - राजन्निति । रिपुजयविमुखं = शत्रुजयपराङ्मुखं, चेतः = मनः, यत्र तत्रेति-कुत्रापि स्थाने इत्यर्थः, युद्धस्थाने गमनं वृथेति भावः । राक्षससदृशं = क्रविजनेनातुल्यमित्यर्थः । व्याहृतं = उक्तं । सभयं = सभीति, प्रवृत्तं = प्रारब्धं । ययोः = अर्जुनदुर्योधनयोः, भुजसारं = बाहुबलं, गदायुद्धेऽर्जुनो दुर्योधनं न जेतुं शक्नोतीति भावः । अपरं = अर्जुनस्यापि छोड़कर भ्रातृस्नेही अर्जुन ने आज जो कुछ किया है वही कार्य मेरे लिए भी श्रेयस्कर है। विजय से कोई प्रयोजन नहीं ॥ २१ ॥ राक्षस - राजन् ! शत्रु पर विजय प्राप्त करने के विरुद्ध यदि आपका विचार हो तो जहाँ कहीं भी प्राण छोड़ दीजिए । वहाँ [ रणभूमि में ] जाना व्यर्थ है । कंचुकी - मुनि जी ! आपको धिक्कार है, आपका हृदय राक्षस के समान मालूम पड़ता है । राक्षस - ( भयभीत होता हुआ मन ही मन ) क्या इसने मुझे जान- लिया ? ( प्रकट रूप से ) ऐ कञ्चुकिन् ! उन दोनों अर्जुन और सुयोधन में गदायुद्ध प्रारम्भ हो गया । मैं