भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 318, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 318

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २६६ आचार्येण वृकोदरस्य हलिनान्मत्तेन मत्तेन वा दग्धं त्वत्सुतकाननं ननु मही यस्याश्रयाच्छीतला ॥ २७ ॥ ( इति रुदन्निष्क्रान्तः । ) युधिष्ठिरः—जयन्धर जयन्धर, ( प्रविश्य । ) कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः । युधिष्ठिरः—वक्तव्यमिति ब्रवीमि । न पुनरेतावन्ति भागधेयानि नः, यदि कदाचिद्विजयी स्यात्तत्सोऽर्जुनस्तद्वक्तव्योऽस्मद्वचनाद्ब्रूवता । अखिला ये धार्तराष्ट्राः दुर्योधनादयः त एव नलिनी अनायासेन विनाशयत्वात्, तस्य व्यालोलने = मर्दने, दन्तिनः = हस्तिन इव तस्यैव = हस्तिनः, एव वृकोदरस्य, आचार्येण = उपदेशकेन, अत एव, उन्मत्तेन = उन्मादवता स्वाभाविकचित्तविभ्रम- वतेत्यर्थः । ननु स्वाभाविकचित्तविभ्रमवांस्तदा ज्ञानशून्यत्वेन संकेतर्माप कतुं न शक्नोतीत्यत आह—वा मत्तेनेति । मत्तेन = सुरया क्षीवेण, यदि नहि क्षीवस्तदा कर्तव्याकर्तव्यविचारं विहाय कथं स्वयमेव स्वजनविनाशमकरोदिति भावः । हलिना = बलभद्रेण, तव = कुन्त्याः, तत् = भूमण्डलविदितम्, सुतकाननम् = सुता एव काननम् । रूपकसमासः । दग्धम् = विनाशितम्, यस्य = सुतकाननस्य, आश्रयात् = सेवनात्, मही=पृथ्वी, शीतला=सुप्रसन्ना, आसीदिति शेषः । दुराचारिणां बकादीनां तेन विनाशादिति भावः । अत्र विषमालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । वक्तव्यमिति—अस्य सम्भावना तु नास्त्येवेति भावः । अपर्याप्तमेवावलोक्य पान से ] मतवाले बलराम ने, जो सम्पूर्ण कौरव-कुल कमलिनी को ध्वस्त करने में मातङ्ग [ हाथी ] रूपी उसी भीम के आचार्य [ गुरु ] हैं, आपके पुत्ररूपी अरण्य को भस्म कर डाला ) जिस अरण्य के आश्रय से पृथ्वी शीतल थी [ अर्थात् बलराम ने आपके पुत्र भीम को मार डाला, जिसके कारण प्रजा अधिक सुखी थी ] ॥ २७ ॥ ( इस तरह विलाप करते हुए निकल पड़े ) युधिष्ठिर—जयन्धर, जयन्धर, ( प्रवेश करके ) कंचुकी—आज्ञा दीजिए महाराज ! युधिष्ठिर—कहने के लिए इच्छा हो रही है इसलिए कह रहा हूँ । हम लोगों के भाग्य में यह ना कहाँ बदा है। यदि कभी अनुज अर्जुन विजय प्राप्त कर लें तो उनको मेरी ओर से कहना—