वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३१२ वेणीसंहारं नाटकं

त्वमिव कठिनचेताः प्राणितुं नास्मि शक्तो
न च पुनरपहर्तुं बाणवर्षैस्तवासून् ॥ ३६ ॥
( ततः प्रविशति गदापाणिः क्षतजसिक्तसर्वाङ्गो भीमसेनः । )
भीमसेनः--( उद्धतं परिक्रामन् । ) भो भोः समन्तपञ्चकसञ्चारिणः,
कोऽयमावेगः—
नाहं रक्षो न भूतो रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः प्रकामं
निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि ।
-------------------------------------------------------------------
अनुजम् = कनिष्ठभ्रातरम्, जरासन्धशत्रुम्=जरासन्धनामकनृपस्य रिपुम्, तम् =
भीमम्, कुपितहरकिरातद्वेषिणम् = कुपितो यो हरः शिवः स एव किरातः व्याधः
तस्य द्वेषिणम् रिपुम् किरातवेषधारिणा शिवेन सहार्जुनोऽयुध्यतेति कथा महाभारते
वनपर्वणि द्रष्टव्या । वत्सम् प्रियम् तम् = अर्जुनम्, च अपश्यन् = अविलोकयन्,
कठिनचेताः = कठोरहृदयः, त्वम् = दुर्योधनः, इव, प्राणितुम्=जीवितुम्, न शक्तः=
समर्थः, परम् बाणवर्षैः = शरवपणैः, तव = दुर्योधनस्य, असून् = प्राणान्, अपह-
र्तुम्=विनाशयितुम्, न च, शक्तः=समर्थः, शश्वत इत्यस्यापि सम्बन्धः । काक्ववोच्यते न
च शक्तः । तथा च अहं शश्वत एवेति भावः । अत्रोपमालङ्कारः । मालिनी छन्दः ॥
गदापाणिः = पाणौ गदा यस्य सः, 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ' इति
सप्तम्यन्तस्य परप्रयोगः । क्षतजसिक्तसर्वाङ्गः=क्षतजेन शोणितेन सिक्तानि सर्वाणि,
अङ्गानि यस्य सः ।
उद्धतम् = उत्कटम्, परिक्रामन्=प्रचलन्, आवेगः=उद्विग्नता ।
अन्वयः अहम्, रक्षः, न, भूतः न, प्रकामम्, रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः, नि-
स्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः, क्षत्रियः, अस्मि भोः, भोः, समरशिखिशिला-
भगवान् से द्वन्द्व युद्ध करने वाले उस वत्स ( अर्जुन ) को न देखता हुआ मैं तुम्हारी तरह
क्रूरहृदय वाला होकर जीवित रहने में असमर्थ हूँ । किन्तु बाणों की वर्षा से तुम्हारे प्राणों को
अपहरण करने में समर्थ हूँ । [ अभिप्राय यह है कि दुर्योधन के सौ भाई मारे गये हैं तो भी
वह हृदय को वज्र बनाकर जीवित है इसके विपरीत युधिष्ठिर अपने एक भी भाई की मृत्यु
पर प्राण-परित्याग करने की प्रतिज्ञा किए हुए हैं । साथ-साथ दुर्योधन की हत्या भी करनी
चाहते हैं ] ॥ २६ ॥
( तदनन्तर सर्वाङ्ग रक्त से लिप्त और गदा हाथ में लिए भीमसेन प्रवेश करते हैं ]
भीमसेन—अरे अरे समन्तपञ्चक के चारों तरफ भ्रमणकारियों !
न मैं राक्षस हूँ और न तो भूत-प्रेत हूँ किन्तु यथेच्छ शत्रुरक्त रूपी जल से आप्लावित