वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३१३

भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं व-
स्त्रासेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥ ३७ ॥
कथयन्तु भवन्तः कस्मिन्नुद्देशे पाञ्चाली तिष्ठति ।
द्रौपदी—( लब्धसंज्ञा ।) पदित्ताअदु परित्ताअदु महाराओ । ( परित्रा-
यतां परित्रायतां महाराजः । )
कञ्चुकी—देवि पाण्डुस्नुषे. उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । सम्प्रति चिताप्रवेश
एव श्रेयान् ।
दग्धशेष, राजन्यवीराः, वः, अनेन, त्रासेन कृतम्, किम्, हतकरितुरगान्तर्हितैः,
लीनैः, आस्यते ॥ ३७ ॥
नाहमिति । अहम् = त्वया दृश्यमानः, रक्षः = राक्षसः, न, भूतम् = पिशाचादिः,
न, किन्तु प्रकामम् = यथेष्टम्, रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः = शत्रुशोणितसलिलसिक्ता-
वयवः, निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः = ऊरुविषयिणी प्रतिज्ञा ऊरुप्रतिज्ञा सैव
जलनिधिगहनम् दुब्धारसमुद्रः तत् निस्तीर्णम् उत्तीणं येन सः, क्रोधनः, नन्द्यादि-
त्वाल्ल्युप्रत्ययः । क्षत्रियः = राजन्यः, अस्मि, अतः भो भोः समरशिखिशिखादग्धशे-
षाः = समरमेव शिखिशिखा अग्निज्वाला तया ये दग्धाः, तेभ्यः शेषाः अवशिष्टाः
तत्सम्बोधने राजन्यवीराः = क्षत्रियेषु शूरा., युद्धेऽपराजितत्वादिति भावः । वः =
युष्माकम् अनेन = मद्दर्शनजन्येन, त्रासेन = भयेन, कृतम् = अलम्, ननु कथमवगम्यते
त्रास इत्याह = लीनैरिति । किम्, हतकरितुरगान्तर्हितैः = हता ये करितुरगाः तेषु
अन्तर्हितैः, अत एव लीनैः = प्रच्छन्नैः, किम्, आस्यते = उपविश्यते । नाहं युष्मान्
किमपि करिष्यामि वृथैव त्रासो मत्त इति भावः । अहे त्वदीयो भीमसेन एवेति
तत्त्वम् । अत्र तृतीयचरणे रूपकमलङ्कारः । स्रग्धरा छन्दः ॥ ३७ ॥
भीममजानन् दुर्योधनं जानन् कञ्चुक्याह—देवीति । पाण्डुस्नुषे ! पाण्डुपुत्रवधु ।
श्रेयान् = श्रेष्ठः ।
शरीर वाला और ऊरुभंग की प्रतिज्ञारूपी गम्भीर समुद्र को पार करके क्रोधान्ध क्षत्रिय वीर
हूँ । अरे अरे समराग्नि की ज्वाला से जलकर अवशिष्ट शूरवीर राजाओं ! इस भय से भयभीत
होने की कोई आवश्यकता नहीं जो कि तुम लोग युद्ध में मरे हुए हाथी और घोड़ों की ओट
में बैठ जाते हो ॥ ३७ ॥
आप लोग बतलाइये किस स्थान में पाञ्चाली [ द्रौपदी ] बैठी हुई है !
द्रौपदी—( चेतना प्राप्त कर ) रक्षा कीजिए महाराज !
कंचुकी—महाराजा पाण्डु की पतोहू ! उठिये उठिये । अब शीघ्र ही चिता में कूद
पड़ना ही श्रेयस्कर है ।