वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 336, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३१७ द्रौपदी—हञ्जे, किं मं अलीअवअणेहि आसासेसि । ( हञ्जे, किं मामली- कवचनैराश्वासयसि । ) युधिष्ठिरः—जयंधर, किं कथयसि, नायमनुजद्वेषी दुर्योधनहतकः ? भीमसेनः—देव अजातशत्रो, कुतोऽद्यापि दुर्योधनहतकः ? मया हि तस्य दुरात्मनः पाण्डुकुलपरिभाविनः— भूमौ क्षिप्तं शरीरं निहितमिदमसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे लक्ष्मीरायें निषण्णा चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुर्व्या । भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्नौ नामैकं यद् ब्रवीषि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ॥३९॥ अलीकवचनैः = मिथ्यावचनैः, आश्वासयसि = सन्तोषयसि । अन्वयः - शरीरम्, भूमौ, क्षिप्तम्, निजाङ्गे, इदम्, असृक्चन्दनम्, निहितम्, चतुरुदधिपयःसीमया, उर्व्या, सार्द्धम्, लक्ष्मीः, आर्ये, निषण्णा, रणाग्नौ, भृत्याः मित्राणि, योधाः, एतत्, अखिलम्, कुरुकुलम्, दग्धम्, हे क्षितिप !, धार्तराष्ट्रस्य, एकम्, नाम, यद्, ब्रवीषि, अधुना तत् शेषम् ॥ ३९ ॥ मया पाण्डुकुलपरिभाविनः किं कृतमित्याह—मूमौ क्षिप्तमिति । शरीरमित्यत्र पाण्डुकुलपरिभाविन इत्यस्यान्वयः । एवमसृगादेरपि । चन्दनाभं = चन्दनतुल्यम् असृक् = रुधिरम्, चतुरुदधिपयःसीमया = चतुर्णां उदधीनां पयांसि सीमा यस्याः सा तया । उर्व्या = पृथिव्या, सार्द्धम् = साकम्, लक्ष्मीः, निषण्णा = स्थिता, रणा- ग्नौ = रणमेवाग्निरिति रूपकसमासः । यस्मिन्, नाम = सुयोधन इति, नामेवावशिष्टं सर्वाणि विनष्टानीति भावः । अत्र द्वितीयचरणे—सहोक्तिः, तृतीये—रूपकालङ्कारः स्रग्धरा छन्दः ॥ ३९ ॥ द्रौपदी—अरी ! क्यों असत्य वचनों से आशा दिला रही है ? युधिष्ठिर—जयन्धर ! क्या कहते हो, यह मेरे भ्राताओं का शत्रु दुष्ट दुर्योधन नहीं है ? भीमसेन—महाराज अजातशत्रो ! अब आज दुर्योधन कहाँ ? मैं पाण्डुवंश का तिरस्कार करने वाले उस दुष्ट के......। शरीर को पृथ्वी पर फेंक दिया हूँ। चन्दन के सदृश उसके रक्त को यह अपने शरीर में लगा लिया हूँ। उसकी राज्यश्री चारों समुद्र की सीमा तक की पृथ्वी के साथ आपके यहाँ विश्राम कर रही है। सेवक, मित्र और सैनिक वीर यहाँ तक कि सम्पूर्ण कुरुवंश इस रण की ज्वाला में भस्म हो चुके हैं, राजन् ! धार्तराष्ट्र (सुयोधन) का केवल नाम, बचा हुआ है जिसे आप उच्चारण कर रहे हैं, अर्थात् वह (दुर्योधन) मर गया ॥ ३९ ॥