वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 337, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें३१८ वेणीसंहारं नाटकं (युधिष्ठिरः स्वैरं मुक्त्वा भीममवलोकयन्नश्रूणि प्रमाजयंति ।) भीमसेनः—(पादयोः पतित्वा ।) जयत्वार्यः । युधिष्ठिरः—वत्स, बाष्पजलान्तरितनयनत्वान्न पश्यामि तव मुख- चन्द्रम् । कथय कच्चिज्जीवति भवाञ्समं किरीटिना । भीमसेनः—निहतसकलरिपुपक्षे त्वयि नराधिपे, जीवति भीमोऽर्जुनश्च । युधिष्ठिरः—(पुनर्गाढमालिङ्ग्य ।) तात भीम, रिपोरास्तां तावन्निधनमिदमाख्याहि शतशः प्रियो भ्राता सत्यं त्वमसि मम योऽसौ बकरिपुः । भीमसेनः—आर्य, सोऽहम् । अश्रूणि = नेत्रजलानि, प्रमाजयंति = प्रोञ्छयति । बाष्पजलान्तरितनयनत्वात् = बाष्पजलेन अन्तरिते मद्यीभूते इति यावत्, नयने यस्य तस्य भावः तस्मात् । किरीटिना = अर्जुनेन, समम् = साकम्, भवान्, कच्चित्, जीवतीत्यन्वयः । अन्वयः—रिपोः निधनम्, तावत्, आस्ताम् इदम्, शतशः, आख्याहि, यः, बकरिपु मम, प्रियः, भ्राता, भीमः (त्वम्) असि ? रुधिरासारसलिलेः, जरासन्धस्य, उरःसरसि, संयति, तटाघातक्रीडाललितमकरः, भवान् (अस्ति) ॥ रिपोरिति । रिपोः = शत्रोः निधनम् = मरणम्, तावत् आस्ताम् = तिष्ठतु, इदम्= मया जिज्ञासितम्, शतशः = भूयो भूयः, आख्याहि = कथय, यो, बकरिपुः = बका सुरस्य शत्रुः, मम, प्रियः, भ्राता, भीमः, असौ = मदग्रे उपस्थितः, (सः त्वम्) असि = भवसि । भीम एतच्छ्रुत्वा श्लोकस्य मध्य एवोत्तरमाह—आर्येति । रुधिरा- (युधिष्ठिर धीरे से छोड़ कर भीम को देखते हुए आँसू पोंछते हैं) भीमसेन—(पैरों पर गिर कर) आर्य की जय हो । युधिष्ठिर—वत्स ! आँसुओं से नेत्रों के भर जाने के कारण तुम्हारे मुखचन्द्र को देख नहीं रहा हूँ । कहो क्या तुम अर्जुन के साथ-साथ जीवित हो ? भीमसेन—सभी शत्रुपक्षीय लोग समाप्त हो चुके और (अब) आप ही सम्राट् हैं। भीम और अर्जुन भी जीवित हैं । युधिष्ठिर—(फिर से अच्छी तरह से आलिङ्गन कर) वत्स भीम ! शत्रु के नाश की वार्ता रहने दो, यह तो अनेक बार सुनाओ कि सत्य ही तुम बकासुर के शत्रु मेरे प्रिय अनुज (भीम) हो ? भीमसेन—आर्य ! वही हूँ !