वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३१९ युधिष्ठिरः— जरासन्धस्योरःसरसि रुधिरासारसलिले तटाघातक्रीडाललितमकरः संयति भवान् ॥ ४० ॥ भीमसेनः—आर्य स एवाहम् । तन्मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम् । युधिष्ठिरः—किमपरमवशिष्टम् । भीमसेनः—सुमहदवशिष्टम् । संयच्छामि तावदनेन सुयोधनशोणितो- क्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । युधिष्ठिरः — गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणी संहारमहोत्सवम् । भीमसेनः—( द्रौपद मुपमृत्य । ) देवि पाञ्चालराजतनये, दिष्ट्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेण । सारसलिले = रुधिरासारः रक्तसम्पातः स एव सलिलं यस्मिन्, तस्मिन्, जरा- सन्धस्य = मगधराजस्य, उरःसरसि = वक्षोरूपजलाशये, संयति = संग्रामे, तटाघात- क्रीडाललितमकरः = तटेषु आघात एव क्रीडा तया ललितः हृष्ट मकरः ग्राहः तत्तुल्यः, ग्राह आनन्दार्थं तटाघातं करोतीति भावः । भवान्, अस्ति जरासन्धघात्येव भवान् स्तीति भावः । अत्र परम्परितरूपकमलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ ४० ॥ मुञ्चतु = त्यजतु क्षणमिति = 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । सुमहत् = अत्यधिकम्, दुर्योधनशोणितोक्षितेन = दुर्योधनरुधिरलिप्तेन, पाणिना = करेण, दुःशासनावकृष्टम् = दुःशासनेनाकृष्टम्, केशहस्तम् = केशसमूहम्, संयच्छामि = बध्नामि । 'क्वचित् संयमयामि' इति पाठः । सत्वरम् = शीघ्रम् । तपस्विनी = द्रौपदी, वेणीसंहारमहोत्सवम् = वेणीसंहारः कबरीबन्धनम् स एव महानुत्सवः तम्, अनुभवतु = साक्षात्करोतु । युधिष्ठिर—आप रणस्थली के बीच जरासन्ध के हृदयरूपी सरोवर में, जो रुधिररूपी धारावर्षण के जल से पूर्ण है, तटाघात रूप क्रीडा में दक्ष मकर हैं ॥ ४० ॥ भीमसेन—आर्य ! वही मैं हूँ । एक क्षण के लिए महाराज मुझे अवकाश तो दीजिए । युधिष्ठिर—अब और क्या करना शेष रह गया है ? भीमसेन—बड़ा भारी कार्य रह गया है। पहले मैं दुर्योधन के रक्त में सने हुए इस हाथ से पाञ्चाली [ द्रौपदी ] की वेणी, जिसे दुःशासन ने खींच कर खोल दिया है, बाँध लूँ । युधिष्ठिर—जाइये आप, तपस्विनी अपनी वेणी सँवारे । भीमसेन—( द्रौपदी के समीप जाकर ) देवि ! पाञ्चालपुत्रि ! शत्रुकुल के नाश से आपका कल्याण हो ।