वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२० .वेणीसंहारं नाटकं कुरुभिः संधानमिच्छन्नस्मान्पीडयति तद्भवानपि पश्यतु । ( उभौ प्रवेशं नाटयतः । भीमसेनः सक्रोधं भूमावुपविशति । ) सहदेवः—( ससंभ्रमम् । ) आर्य, इदमासनमास्तीर्णम् । अत्रोपविश्यार्यो मुहूर्तं पालयतु कृष्णागमनम् । भीमसेनः—( उपविश्य स्मृत्वा ।) वत्स, कृष्णागमनमित्यनेनोपोद्घातेन स्मृतम् अथ भगवान्कृष्णः केन पणेन सन्धिं कर्तुं सुयोधनं प्रति प्रहितः । सहदेवः—आर्य, पञ्चभिर्ग्रामैः । भीमसेनः—( कर्णौ पिधाय ) अहह, देवस्याजातशत्रोरप्ययमहीह- तव्या तया साकं विचारः कर्तव्य इत्यर्थः । कुरुभिः=धृतराष्ट्रपुत्रैः, सन्धानम्=सन्धिम् । ससम्भ्रमम् = सोद्वेगम् । आस्तीर्णम् = विस्तृतम्, मुहूर्तम् = द्वादशक्षणाः 'ते तु मुहूर्तो द्वादशस्त्रियाम्' इत्यमरः । किञ्चित् कालमित्यर्थः । कृष्णागमनम् = कृष्णायाः, द्रौपद्या आगमनम् । उपोद्घातेन = प्रकृतानुक्लचिन्तया, तदुक्तम्- चिन्तां प्रकृतसिद्ध्यर्थामुपोद्घातं विदुर्बुधाः । इति । समानानुपूर्वीकपदप्रतिपाद्यतया कृष्णस्यागमनविषयकस्मरणेन तत्कर्तृकसन्धि स्थापनरूपकार्यस्मरणेन सन्धिविषयकप्रश्नः क्रियत इति भावः । भगवान्=ऐश्वर्या दिमान्, कृष्णः = माधवः, केन, पणेन = मूल्येन, सन्धि = सन्धानम्, कर्तुं = सम्पाद यितुम्, सुयोधनं प्रति = दुर्योधनाभिमुखम् प्रहितः = गतः, प्रहित इत्यस्य प्रेषित इत्यर्थंस्तु न युक्तः स्वयंप्रतिपन्नदौत्येनेत्यादिपूर्वग्रन्थविरोधात् नहि केनचित्प्रेषितः स्वयंदूतो भवितुमर्हति परप्रतिपन्नदौत्यात् । अहहेति खेदद्योतकः । देवस्य = भगवतः, अजातशत्रोः=अनुत्पन्नरिपोः, युधिष्ठिर- कष्ट दे रहे हैं उसे तुम भी देख लो । ( घूमकर गृह में प्रवेश करने का अभिनय करते हैं, भीमसेन क्रोधपूर्वक पृथ्वी पर बैठ जाते हैं ।) सहदेव-( अत्यन्त शीघ्रता से ) आर्य, वह आसन बिछा हुआ है, यहाँ बैठ कर आप कृष्णा के आगमन की प्रतीक्षा थोड़े समय तक कर लें । भीम-( बैठकर और स्मरण कर ) भाई, कृष्णागमन के प्रसङ्ग से यह स्मरण हो आया । भगवान् वासुदेव किस शर्त पर सन्धि व्यवस्थापित करने के लिये सुयोधन के समक्ष गये हैं ? सहदेव-आर्य, पाँच ग्राम के लिये । भीम-( कानों को बन्द कर ) कष्ट ! कष्ट !! अजातशत्रु महाराज युधिष्ठिर का तेज इस