वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३० वेणीसंहारं नाटकं भीमसेनः—कि नामास्मादप्यधिकतरम् । बुद्धिमत्तिके, कथय । कौरव्यवंशदावेऽस्मिन्क एव शलभायते । मुक्तवेणीं स्पृशन्नेनां कृष्णां धूमशिखामिव ॥ १९ ॥ चेटीः—सुणादु कुमालो । अज्ज क्खु देवी अम्बासहिदा सुभद्दाप्व- मुहेण सवत्तिवग्गेण परिवुदा अज्जाए गन्धारीए पादवन्दणं कादुं गदा। ( शृणोतु कुमारः। अद्य खलु देव्यम्बासहिता सुभद्राप्रमुखेन सपत्नीवर्गेण परिवृता आर्याया गान्धार्याः पादवन्दनं कर्तुं गता । ) भीमसेनः—युक्तमेतत् । वन्द्याः खलु गुरवः । ततस्ततः । अन्वयः —कौरव्यवंशदावे, अस्मिन्, ( कृष्णां ) धूमशिखाम्, इव, बद्धवेणीम्, एनाम्, कृष्णाम्, स्पृशन्, कः, एषः, शलभायते ॥ १९ ॥ कौरव्येति । कौरव्यवंशदावे = कौरव्यः वंश इव । उपमितसमासः । मानसराज हंसवद्, वंशस्य श्लेषेण निर्देशः, एकस्य कुलमर्थः । अन्यस्य वेणुः । तस्मिन् यो दावः दवाग्निः, तस्मिन् कौरव्यवंशदावे, अस्मिन् = मयि, भीमे, कृष्णां नीलाम्, कृष्णा तु नील्यां द्रौपद्यां पिप्पलीद्राक्षयोरपि इत्यमरः । धूमशिखाम् = धूमकेतुम्, इव, मुक्तवेणीम् =अबद्धकेशवेशाम्, एनाम्=उपस्थिताम्, कृष्णाम्=द्रौपदीम्, स्पृशन्=छुपन् एषः, शलभायते = पतङ्गायते, पतङ्ग इवाचरतीत्यर्थः । कौरव्यवंशेत्यत्र लुप्तोपमा कौरव्यवंशदावेत्यत्र रूपकं व्यङ्ग्योपमा, एतेषामङ्गाङ्गिभावात् सङ्करः । पध्यावक्त्रं छन्दः ॥ १६ ॥ सुभद्राप्रमुखेन = कृष्णस्वसृप्रधानेन, सपत्नीवर्गेण = समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी, तस्याः वर्गेण समुदायेन, परिवृता = युक्ता, अम्बासहिता =कुन्तीसंयुक्ता, देवी, आर्यायाः, गान्धार्याः=धृतराष्ट्रपत्न्याः पादवन्दनम्=चरणवन्दनां, कर्तुम्, अद्य, खलु, गता, इत्यन्वयः । खल्विति वाक्यालङ्कारे । ततस्ततः = तदनन्तरम् । भीमसेन—क्यों ! बुद्धिमत्तिके, इससे भी बढ़कर ! तो कहो, कहो । बांस वृक्ष के सदृश कुरुवंश के इस दावाग्नि में धूमशिखा के सदृश बद्धकेश-पाशा पाञ्चाली से विरोध कर कौन व्यक्ति फतिंगे की भाँति जल भुनकर विनष्ट होना चाहता है ॥ १९ ॥ चेटी—कुमार सुनें । आज महारानी माता के साथ सुभद्रादि सपत्नियों को लेकर पूज्या गान्धारी ( माता ) के चरणों में नमस्कारार्थ गई थीं । भीमसेन—यह तो उचित ही है, बड़े लोग अभिवन्द्य हैं ही—तो फिर !