वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 55, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें३४ वेणीसंहारं नाटकं एदं ववसिदं भादरो । (किं नाथ, दुष्करं त्वया परिकुपितेन । सर्वथाऽनुगृह्ण- न्त्वेतद्व्यवसितं ते भ्रातरः । ) सहदेवः—अनुगृहीतमेतदस्माभिः । ( नेपथ्ये महान्कलकलः । सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति । ) भीमसेनः— मन्थाव्यस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योऽन्यसंघट्टचण्डः । परिकुपितेन, त्वया किं, दुष्करम्—दुःसाध्यम्, न किमपीत्यर्थः । ते, भ्रातरः, एतद्व्यवसितम् = इमं व्यवसायम्, अनुगृह्णन्तु = अनुमन्यन्ताम् । कलकलः = आकस्मिकोऽव्यक्तशब्दः । अन्वयः—मन्थाव्यस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः, कोणाघातेषु, ( सत्सु ) गर्जत्प्रलयघनघटान्योऽन्यसंघट्टचण्डः, कृष्णाक्रोधाग्रदूतः, कुरुकुलनिधनोत्पात- निर्घातवातः, अस्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखः, अयम् , दुन्दुभिः, केन ताडितः ॥ मन्थाव्यस्तेति । मन्थाव्यस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः = मन्थः, मन्थनदण्डविशेषः, तेन आयस्तं चालितम् अर्णवाम्भः समुद्रजलं तेन प्लुतं, संलग्नं, कुहरं, मध्यं यस्य, तस्य चलतः, मन्दरस्य मन्दरनामकशैलस्य यः ध्वनिः, शब्दः तद्वद्धीरः, गम्भीरः । अस्य दुन्दुभिरित्यत्रान्वयः । एवमग्रिमस्यापि प्रथमा- न्तस्य । कोणाघातेषु = ‘ढक्काशतसहस्राणि भेरीशतशतानि च । एकदा यत्र हन्यन्ते आप न कर सकें ) ईश्वर करे आपके इस विचार से आपका भ्रातृवर्ग सहमत हो जाय । सहदेव—हम लोग सहमत हैं । भीम—मन्थन-दण्ड (मंदराचल) से प्रक्षिप्त समुद्र जल से पूर्ण कन्दरासहित चलते हुए मन्दराचल की तरह गम्भीर घोषकारी, कोणाघात होने पर ( सौ हजार डमरू और दस हजार नगाड़े एक साथ बजते हैं तो उसे कोणाघात कहते हैं ) प्रलयकाल के गर्जते हुए मेघों की घटाओं के परस्पर टक्कर खाने से भीषण शब्दकारी द्रौपदी के अथवा प्रलय रात्रि के अग्रदूत के समान कौरवाधिनाथ [ सुयोधन ] के नाशसूचक उत्पातसे उपस्थित झंझावात की भाँति हम लोगों के सिंहनाद के सदृश इस नगाड़े को किसने ठोंका है । ( अथवा ) अरे इस नक्कारे को किसने बजाया ? इसकी ध्वनि समुद्र-मंथन के समय मन्थन-दण्ड से प्रक्षिप्त जल से परिपूरित कन्दरायुक्त मन्दराचल के भ्रमण-कालीन गम्भीर ध्वनि की तरह है, प्रलय काल के गर्जते हुए मेघ-मालाओं के परस्पर संघट्टित होने पर