वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तिष्ठति । तदुपसर्पतु देवः । राजा—(दृष्ट्वा ।) आर्य विनयन्धर, गच्छ त्वं साङ्ग्रामिकं मे रथमुप- कल्पयितुम् । अहमप्येष देवीं दृष्ट्वाऽनुपदमागत एव । कञ्चुकी—एष कृतो देवादेशः । ( इति निष्क्रान्तः । ) - सखी—विअसहि, अवि सुमरिदं तुए । ( प्रियसखि, अपि स्मृतं त्वया । ) भानुमती—सहि, सुमरिदम् । अज्ज किल पमदवणे आसीणाए मम अग्गदो एव्व दिव्वरूविणा णउलेन अहिसदं वावादिदम् । ( सखि स्मृतम् । अद्य किल प्रमदवन आसीनाया ममाग्रत एव दिव्यरूपिणा नकुलेनाहिशतं व्यापादितम् । चेट्या । उपसर्पतु = प्रचलतु । साङ्ग्रामिकं = युद्धे गन्तुं योग्यम्, रथं = स्यन्दनम्, उपकल्पयितुम् = सन्नद्धं कर्तुम् । एषः = उपस्थितः, अहमपि, अनुपदम् = अनुगम्, पश्चादित्यर्थः । 'अन्वगन्वक्ष- मनुगेऽनुपदं क्लीवमव्ययम्' इत्यमरः । पदस्य पश्चादिति विग्रहे पश्चादर्थेऽव्ययीभाव- समासः । देवीं = भानुमतीम्, दृष्ट्वा, आगत एवेत्यन्वयः । देवादेशः = भवदीयाज्ञा । भानुमत्या दृष्टं स्वप्नं वक्तुकामा सुवदना सखी भानुमती पप्रच्छ-प्रियसखीति । भवत्या यदुक्तं सव स्मरिष्यामीति, तत्कि स्मृतमित्यर्थः । अपिशब्दः प्रश्ने, 'अपि सम्भावनाप्रश्नाशङ्कागर्हासमुच्चये' इति विश्वः । अतीताया रात्रेः पश्चार्द्धेनागामिन्याः पूर्वार्द्धेन सहितकालस्य अद्यतनशब्दार्थ- त्वादतीतरात्रिखप्नकालेऽपि अद्यशब्दप्रयोगः । प्रमदवने = राज्ञीक्रीडावने, आसी- नायाः = उपविष्टायाः मम, अग्रतः = पुरस्तात्, एव दिव्यरूपिणा=अतिसुन्दरेण, नकुलेन = सर्पघातकजन्तुना, 'सपनोर' इति प्रसिद्धः । अहिशतं = सर्पशतं, व्यापादि- तम् = मारितम् । परिचारित हो रही हैं, महाराज उनके समीप चलें । राजा—( देखकर ) आर्य विनयन्धर, युद्धार्थ रथ तयार करने के लिये तुम जाओ मैं श्रीमती के दर्शनोपरान्त आ ही पहुँचा । कञ्चुकी—यह लीजिये महाराज की आज्ञा का पालन किया । ( चला जाता है ) सखी—प्रिय सहेली, क्या तुम्हें स्मरण हुआ ? भानुमती—हाँ सखि, स्मरण हुआ ? ( याद आया ?) आज मैं प्रमदकानन में बैठी हुई थी कि'मेरे समक्ष ही देवताओं के स्वरूप को लज्जित करने वाले किसी एक 'नेवले ने सैकड़ों सर्पों को मार डाला ।