वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ५७ उभे-( अपवार्य । आत्मगतम् ) सान्तं पावम् । पडिहदं अमङ्गलम् । ( प्रकाशम् । ) तदो तदो । ( शान्तं पापम् , प्रतिहतममङ्गलम् । ततस्ततः । ) भानुमती--अदिसदावोव्विगहिअए विसुमरिदं मए । ता पुणोवि सुमरिअ कहइस्सम् । ( अतिसंतापोद्विग्नहृदयया विस्मृतं मया । तत्पुनरपि स्मृत्वा कथयिष्ये । ) राजा--( आत्मगतम् ' अहो, देवी भानुमती सुवदनातरलिकाभ्यां सह किमपि मन्त्रयमाणा तिष्ठति । भवतु । अनेन लताजालेनान्तरितः शृणोमि तावदासां विश्रम्भालापम् । ( तथा स्थितः । ) सखी-सहि अलं संदावेण । कहेदु पिअसही । ( सखि, अलं संतापेन । कथयतु प्रियसखी । ) राजा-( आत्मगतम् ) किं नु खल्वस्याः संतापकारणम् । अथवाऽना- मन्त्र्य मामियमद्य वासभवनान्निष्क्रान्तेति समर्थित एवास्या मया कोपः । अयि भानुमति, अविषयः खलु दुर्योधनो भवत्याः कोपस्य । उभे = सखीचेट्यो अपवार्य = अन्यस्य रहस्यमप्रकाशय, आत्मगतं = परस्य श्रव- णायोग्यम्, तदुक्तं दर्पणे-अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम् । इति । शान्तमिति = 'शान्तं पापमनिर्देश्ये' इति वचनात् । न वाच्यमित्यर्थः । प्रकाशं सर्वश्राव्यम् । तदुक्तं तत्रैव-'सार्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्' इति । अतिसन्तापोद्विग्नहृदयया=अतिसन्तापेन उद्विग्नम् सम्भ्रान्तं हृदयं यस्याः तया । सन्तापेन, अलम्=निरर्थकम् । 'अलं भूषणपर्याप्तिवारणेषु निरर्थके' इति विश्वः । दोनों सखियों-( छिपाकर अपने आप ) पाप और अमङ्गल का नाश हो ( प्रकट रूप से ) अच्छा फिर क्या हुआ ? भानुमती-सन्ताप ने मेरे हृदय पर अपना अधिकार जमा लिया। फिर मैं भूल गई, याद करके कहूँगी । राजा-( देख कर ) अरे ! श्रीमती भानुमती सुवदना और तरलिका के साथ कुछ वार्तालाप करती हुई बैठी हैं। अच्छा झाड़ी के पीछे छिप कर पहले इनके विश्वस्त वार्तालाप को सुनूँ । सखी-शोक करने से क्या लाभ, सखी ! कहें तो । राजा-अरे इनके खेद का क्या कारण है ? अथवा आज ये मुझ से आज्ञा लिये बिना घर से चली आई हैं इससे प्रतीत होता है कि ये मुझ पर क्रुद्ध हैं, अयि भानुमती ! यह दुर्योधन आपके क्रोध का पात्र नहीं है । देखिये :-